"Stonehenge"in sirri: Nəhəng daşlar minilliklər əvvəl necə daşınıb? - ARAŞDIRMA

İngiltərənin cənubunda yerləşən Stonehenge dünyanın ən sirli tarixəqədərki abidələrindən biri hesab olunur. Təxminən 5 min il əvvəl inşasına başlanılan bu daş kompleksi nəhəng daşların hansı üsullarla daşınması, Günəşin hərəkəti ilə əlaqəsi və mərasimlərdəki rolu ilə bağlı suallar doğurur. Arxeoloji və geoloji tədqiqatlar abidənin tarixinə yeni işıq salsa da, onun bütün sirləri hələ açılmayıb.

Gundelik.az bununla bağlı araşdırma aparıb.

Wiltshire qraflığında, Solsberi düzənliyində yerləşən "Stonehenge" bir neçə tikinti mərhələsində formalaşıb. İlkin mərhələdə ərazidə dairəvi xəndək və torpaq bəndlər yaradılıb. Daha sonra nəhəng daşlar gətirilərək dairəvi quruluş və daş sütunlar ucaldılıb. Tədqiqatçılar abidənin əsas daş konstruksiyalarının təxminən e.ə. 2500-cü il ətrafında formalaşdığını bildirirlər.

"Stonehenge"in ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri daşların müxtəlif ərazilərdən gətirilməsidir. Əsas konstruksiyada istifadə olunan sarsen daşlarının əksəriyyətinin abidədən təxminən 25 kilometr məsafədə yerləşən Vest Vuds ərazisindən gətirildiyi ehtimal olunur. Bəzi daşların çəkisi 25-30 tona çatır.

Abidədə istifadə olunan daha kiçik mavi daşların isə Uelsin cənub-qərbindəki Preseli təpələrindən gətirildiyi müəyyənləşdirilib. Bu ərazi "Stonehenge"dən düz xətt üzrə təxminən 200-250 kilometr məsafədə yerləşir.

Bəs müasir nəqliyyat və ağır texnika olmadan bu daşlar necə daşınıb?

Arxeoloqların ehtimallarına görə, qədim insanlar daşları taxta xizəklər, kəndirlər və hazırlanmış yollar vasitəsilə hərəkət etdirə bilərdilər. Su yollarından istifadə olunması da mümkün variantlardan biridir. Daşların qaldırılması və dik vəziyyətdə yerləşdirilməsi üçün torpaq çuxurlardan, taxta konstruksiyalardan və insan qüvvəsindən istifadə edildiyi düşünülür. Bununla belə, daşların daşınmasında konkret hansı üsulların tətbiq olunduğu tam müəyyənləşdirilməyib.

"Stonehenge"in sirri yalnız daşların ağırlığı ilə məhdudlaşmır. Abidənin Günəşin mövsümi hərəkətləri ilə əlaqəli istiqamətləndirilməsi də tədqiqatçıların diqqətini çəkir. Yay gündönümü zamanı Günəşin doğuş istiqaməti kompleksin əsas oxu ilə uyğunlaşır. Qış gündönümü zamanı isə Günəşin batışı əks istiqamətlə əlaqələndirilir.

Bu xüsusiyyət qədim insanların səma hadisələrini müşahidə etdiklərini və ilin müəyyən vaxtlarına xüsusi əhəmiyyət verdiklərini göstərir. Lakin "Stonehenge"in müasir mənada astronomik rəsədxana kimi istifadə olunduğunu söyləmək üçün kifayət qədər sübut yoxdur.

Abidənin hansı məqsədlə tikilməsi ilə bağlı da bir neçə nəzəriyyə mövcuddur. Ərazidə yandırılmış insan qalıqlarının aşkarlanması onun ilkin mərhələdə dəfn mərasimləri ilə əlaqəli olduğunu göstərir. Sonrakı dövrlərdə isə "Stonehenge"in dini mərasimlər, mövsümi toplantılar və icmaların bir araya gəlməsi üçün istifadə olunduğu ehtimal edilir. Bəzi tədqiqatçılar onun şəfa mərasimləri ilə əlaqəli ola biləcəyini də irəli sürürlər, lakin bu fikir qəti şəkildə təsdiqlənməyib.

"Stonehenge" haqqında araşdırmalar bu gün də davam edir. 2024-cü ildə "Nature" jurnalında dərc olunan tədqiqat abidənin mərkəzində yerləşən "Altar Stone" adlı iri daşın mənşəyinin əvvəllər düşünüldüyü kimi Uelslə deyil, Şotlandiyanın şimal-şərqindəki geoloji ərazilərlə əlaqəli olduğunu göstərib. Bu nəticə daşın uzun məsafədən necə gətirildiyi barədə yeni suallar yaradıb. Onun daşınma marşrutu və mümkün üsulları ilə bağlı müzakirələr davam edir.

Stonehenge və onunla əlaqəli digər tarixəqədərki abidələr UNESCO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxildir. Kompleks qədim insanların mühəndislik bacarıqlarını, inanclarını və təbiət hadisələrinə münasibətini öyrənmək baxımından mühüm elmi əhəmiyyət daşıyır.

Beləliklə, "Stonehenge"in nəhəng daşlarının mənşəyi və Günəşlə əlaqəsi barədə bir sıra suallara elmi cavablar tapılsa da, tikilinin bütün funksiyaları və daşların daşınma üsulları hələ tam aydınlaşdırılmayıb. Minilliklər əvvəl yaradılan bu abidə qədim insanların imkanları və dünyagörüşü haqqında yeni məlumatlar əldə etmək üçün arxeoloqların diqqət mərkəzində qalır.

Mənbələr: English Heritage, UNESCO-nun Ümumdünya İrsi Mərkəzi, "Nature" jurnalında 2024-cü ildə dərc edilmiş "Altar Stone"un mənşəyi ilə bağlı tədqiqat.

Nuri
Gundelik.az