Sağlamlıqla bağlı yanlış inanclar və elmi həqiqətlər: Hansı məlumatlara inanmalıyıq? - ARAŞDIRMA

Sağlamlıq hər bir insanın həyatında mühüm yer tutur. Lakin sağlamlıqla bağlı məlumatların sosial şəbəkələrdə və gündəlik söhbətlərdə sürətlə yayılması bəzən yanlış inancların da geniş auditoriyaya çatmasına səbəb olur.

Bəzi insanlar xəstəliklərdən qorunmaq, immuniteti gücləndirmək və ya daha tez sağalmaq üçün elmi əsası olmayan üsullara üstünlük verirlər. Halbuki yanlış məlumatlara əsaslanan qərarlar sağlamlıq üçün ciddi risklər yarada bilər.

Gundelik.az bununla bağlı yazı hazırlayıb.

Bəs cəmiyyətdə geniş yayılmış hansı sağlamlıq inancları elmi faktlarla uzlaşmır?

Yanlış inanc: Antibiotiklər qrip və soyuqdəyməni müalicə edir

Elmi həqiqət: Antibiotiklər bakteriyalara qarşı təsirlidir, viruslara qarşı deyil. Qrip və soyuqdəymə kimi xəstəliklərin əksəriyyəti virus mənşəli olduğundan antibiotiklər bu infeksiyaları müalicə etmir. Onların həkim məsləhəti olmadan qəbulu antibiotiklərə davamlılığın yaranmasına və əlavə təsirlərə səbəb ola bilər.

Antibiotiklər yalnız bakterial infeksiya olduqda və tibbi göstəriş əsasında istifadə edilməlidir.

Yanlış inanc: İmmuniteti qısa müddətdə möcüzəvi şəkildə gücləndirmək mümkündür

Elmi həqiqət: İmmunitet sistemi mürəkkəb mexanizmlər vasitəsilə fəaliyyət göstərir. Heç bir qida məhsulu, vitamin və ya qida əlavəsi bütün insanlarda immuniteti dərhal və nəzərəçarpacaq dərəcədə gücləndirmir.

Balanslaşdırılmış qidalanma, keyfiyyətli yuxu, müntəzəm fiziki aktivlik, peyvəndlər və zərərli vərdişlərdən uzaq durmaq immun sisteminin normal fəaliyyətini dəstəkləyir. Vitamin və mineral əlavələri isə əsasən çatışmazlıq olduqda və ya tibbi göstəriş əsasında faydalıdır.

Yanlış inanc: Təbii məhsulların heç bir zərəri yoxdur

Elmi həqiqət: Təbii mənşəli məhsullar da orqanizmə təsir göstərən aktiv maddələr ehtiva edə bilər. Bitki tərkibli preparatlar allergik reaksiyalara, yan təsirlərə və bəzi dərmanlarla qarşılıqlı təsirlərə səbəb ola bilər.

Buna görə də bitki çaylarından, müxtəlif ekstraktlardan və qida əlavələrindən istifadə edərkən ehtiyatlı olmaq lazımdır. Xüsusilə hamilələr, xroniki xəstəliyi olan şəxslər və müntəzəm dərman qəbul edənlər həkimlə məsləhətləşməlidirlər.

Yanlış inanc: Şəkər xəstəliyi yalnız şirniyyat yeyən insanlarda yaranır

Elmi həqiqət: Şəkərli diabetin yaranma səbəbləri xəstəliyin növündən asılıdır. Birinci tip diabet əsasən immun sisteminin insulin istehsal edən hüceyrələrə hücumu ilə əlaqədardır. İkinci tip diabetdə isə insulinə müqavimət, irsi meyillilik, fiziki aktivliyin azlığı və digər amillər rol oynayır.

Həddindən artıq şəkər və enerji qəbulu çəki artımına səbəb olmaqla ikinci tip diabet riskini yüksəldə bilər. Lakin diabeti yalnız şirniyyat yeməklə əlaqələndirmək düzgün deyil.

Yanlış inanc: Xərçəng diaqnozu qoyulan insan üçün müalicə ümidsizdir

Elmi həqiqət: Xərçəng vahid xəstəlik deyil, müxtəlif xüsusiyyətlərə malik xəstəliklər qrupudur. Müalicənin nəticəsi xərçəngin növündən, mərhələsindən, şişin bioloji xüsusiyyətlərindən və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır.

Bir çox xərçəng növündə erkən diaqnoz və vaxtında müalicə sağalma ehtimalını artırır. Bəzi xəstəliklər tam müalicə oluna, digərləri isə uzun müddət nəzarətdə saxlanıla bilər. Buna görə də diaqnoz qoyulduqda müalicədən imtina etmək və sübut olunmamış üsullara güvənmək təhlükəlidir.

Yanlış inanc: Ağrı yoxdursa, deməli, xəstəlik də yoxdur

Elmi həqiqət: Bir çox xəstəlik ilkin mərhələdə heç bir əlamət yaratmaya bilər. Yüksək qan təzyiqi, bəzi xərçəng növləri, şəkərli diabet və böyrək xəstəlikləri uzun müddət simptomsuz inkişaf edə bilər.

Məhz buna görə yaşa, fərdi risklərə və tibbi göstərişlərə uyğun profilaktik müayinələr vacibdir. Özünü sağlam hiss etmək hər zaman bütün xəstəliklərin olmadığı anlamına gəlmir.

Yanlış inanc: Gündə mütləq səkkiz stəkan su içmək hər kəs üçün vacibdir

Elmi həqiqət: Orqanizmin suya ehtiyacı yaş, fiziki aktivlik, hava şəraiti, qidalanma və sağlamlıq vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir. Maye ehtiyacının bir hissəsi qidalardan da təmin edilir.

Səkkiz stəkan su ümumi istiqamətverici tövsiyə kimi istifadə olunsa da, bu, hər kəs üçün dəyişməz norma deyil. Bəzi xəstəliklərdə isə maye qəbulunun məhdudlaşdırılması lazım gələ bilər. Əsas məqsəd fərdi ehtiyacı nəzərə almaq və susuzlaşmanın qarşısını almaqdır.

Yanlış inanc: Peyvəndlər yalnız xəstələnməmək üçün edilir

Elmi həqiqət: Peyvəndlər infeksiyaların qarşısını almağa kömək etməklə yanaşı, ağır xəstəlik, xəstəxanaya yerləşdirilmə və bəzi infeksiyaların yaratdığı fəsadlar riskini də azalda bilər. Heç bir peyvənd bütün hallarda 100 faiz qoruma təmin etmir, lakin tövsiyə olunan peyvəndlərin vaxtında vurulması fərdi və ictimai sağlamlığın qorunmasında mühüm rol oynayır.

Peyvəndlərdən sonra yüngül və qısamüddətli reaksiyalar yarana bilər. Ciddi yan təsirlər isə nadirdir. Peyvəndlə bağlı qərarlar etibarlı tibbi məlumatlara və mütəxəssis məsləhətinə əsaslanmalıdır.

Yanlış inanc: Arıqlamaq üçün yemək qəbulunu kəskin azaltmaq ən yaxşı üsuldur

Elmi həqiqət: Həddindən artıq məhdudlaşdırıcı pəhrizlər qida çatışmazlığına, əzələ kütləsinin azalmasına və digər sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Sürətli çəki itkisi də həmişə davamlı nəticə vermir.

Sağlam çəkiyə nail olmaq üçün balanslaşdırılmış qidalanma, fiziki aktivlik, kifayət qədər yuxu və uzunmüddətli sağlam vərdişlər daha məqsədəuyğundur. Fərdi ehtiyaclar nəzərə alınmalı, zəruri hallarda həkim və ya dietoloqla məsləhətləşilməlidir.

Yanlış inanc: Sosial şəbəkədə çox paylaşılan sağlamlıq məsləhəti mütləq doğrudur

Elmi həqiqət: Məlumatın geniş yayılması onun elmi cəhətdən düzgün olduğunu göstərmir. Bəzi paylaşımlar fərdi təcrübələrə, yanlış şərhlərə və ya kommersiya maraqlarına əsaslana bilər.

Sağlamlıqla bağlı məlumatı qiymətləndirərkən onun hansı mənbədən gəldiyinə, elmi sübutlarla dəstəklənib-dəstəklənmədiyinə və müvafiq tibb mütəxəssislərinin mövqeyi ilə uzlaşıb-uzlaşmadığına diqqət yetirmək lazımdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı, səhiyyə qurumları və nüfuzlu tibbi elmi nəşrlər etibarlı məlumat mənbələri arasında yer alır.

Sağlamlıqla bağlı düzgün qərar vermək üçün nə etməliyik?

Sağlamlıq haqqında məlumat əldə edərkən aşağıdakı prinsipləri nəzərə almaq vacibdir:

- Məlumatın mənbəyini və elmi əsasını yoxlayın.

- Həkim təyinatı olmadan antibiotik və digər dərmanlardan istifadə etməyin.

- Qida əlavələrini və bitki tərkibli preparatları zərərsiz hesab etməyin.

- Profilaktik müayinələri və peyvəndləri laqeyd yanaşaraq təxirə salmayın.

- İnternetdə oxuduğunuz məlumat əsasında təyin edilmiş müalicəni dayandırmayın.

- Şübhəli əlamətlər olduqda özünüzə diaqnoz qoymaq əvəzinə tibbi yardım alın.

Nəticə

Sağlamlıqla bağlı yanlış inancların qarşısının alınmasında maarifləndirmə, elmi düşüncə və etibarlı məlumat mənbələrindən istifadə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hər bir insan sağlamlığı barədə qərar verərkən təsadüfi məsləhətlərə deyil, elmi sübutlara və peşəkar tibbi tövsiyələrə üstünlük verməlidir.

Unutmayaq ki, düzgün məlumat yalnız xəstəliklərin qarşısının alınmasına deyil, həm də vaxtında diaqnoz qoyulmasına və müalicənin effektivliyinin artırılmasına kömək edir. Sağlam həyat tərzinin əsasında isə möcüzəvi vasitələr deyil, gündəlik düzgün seçimlər dayanır.

Nuri
Gundelik.az