İllər ötəndən sonra insan anlayır ki, bəzi tarixlər təqvimdə yox, yaddaşda yaşayır. Onları xatırlayanda günləri yox, öz içini açırsan. Mənim üçün iyun ayı həmişə belə olub. Xüsusilə də 2017-ci ilin iyunu. Hər dəfə iyun gələndə, pəncərəni açıb isti havanı içimə çəkəndə, haradansa bir səs qulağıma dəyir — nə küçədən gəlir, nə də qapı arxasından. Sonra anlayıram: bu səs illər əvvəl çalınmış məktəb zəngidir. Elə bir zəng ki, dərsi yox, bir insanın həyatını bitirmişdi.
O vaxt onuncu sinifdə oxuyurdum. Bizim üçün “son zəng” hələ son deyildi. Qarşıda bir il də vardı və bu bizi arxayın edirdi. On birincilər ağlayır, birincilər şəkil çəkdirir, biz isə yay planları qururduq. Gənclik həmişə elə bilir ki, həyatın həqiqi ayrılıqları hələ qabaqdadır. Halbuki həyat insanı ən çox hazır olmadığı anda sınayır.
Məktəb mənim üçün sadəcə bina deyildi. Mən ora dərs oxumağa yox, insanlara baxmağa gedirdim. Kim necə danışır, kim susanda nəyi gizlədir — bunlar məni maraqlandırırdı. Elə Sevinc xanım da bu baxışların mərkəzində idi. Onun dərsində qəribə bir sükut hökm sürərdi. Bu sükut qorxudan yox, ehtiyatdan doğurdu. Danışanda tələsməzdi, sanki hər cümləni əvvəl içində ölçüb-biçərdi. O vaxt bunu müəllim peşəkarlığı sayırdım. İndi anlayıram: bu, həyatdan zərbə almış insanın danışıq tərzi idi.
Sevinc xanımın həyatı dərs kitablarında yazılmırdı, amma üzündə oxunurdu. Üç yaşında atasını itirmişdi. Universitet illərində “qız vaxtı çox oxuma, sonra gec olar” deyib onu sevmədiyi adama ərə vermişdilər. O evdə sevgi yox idi, yalnız səbir vardı. Üç il ərzində övladı olmadığı üçün alçaldılmış, döyülmüş, susmağa məcbur edilmişdi. İnsan bədən ağrısına öyrəşə bilər, amma alçaldılmağa yox. Boşananda özünü azad sanmışdı, amma azadlıq tək qalmaq demək imiş.
Anasının xəstəliyi onu yenidən bağladı. Bir il evdən çıxmadı. Anası öləndə, Sevinc xanım təkcə valideynini yox, həyatın ona verdiyi son dayaq hissini də itirdi. Məktəb onun üçün sığınacaq oldu. Müəllimlik ona insanlara yaxın olmağı yox, məsafəni qorumağı öyrətdi. O məsafəni illərlə saxladı.
Ta ki Qafar müəllimə qədər.
Qafar müəllim — hərbi hazırlıq dərsini deyən, ehtiyatda olan zabit — məktəbdə həmişə sərt görünürdü. Amma bu sərtliyin altında qərarsızlıq vardı. Son zəngdən sonra keçirilən şənlikdə onun Sevinc xanıma yaxınlaşması taleyin ilk toxunuşu oldu. Qafar ürəyini açdı. Sevinc xanım onu rədd etdi. Çünki qorxurdu. Çünki bilirdi — bir dəfə də inansa, bu dəfə özünü itirəcək.
Ertəsi gün gələn üzr mesajı isə onu sındırdı. Üzr istəmək bəzən hücumdan daha təhlükəlidir. İnsan bağışlamaq istəməsə də, vicdanı susmur. O gecə Sevinc xanım yatmadı. Baş ağrısı deyildi onu oyadan — xatirələr idi.
Sonra hər şey yavaş başladı. Mesajlar əvvəl qısa idi, sonra uzandı. Görüşlər əvvəl təsadüfi idi, sonra planlı oldu. Qafar “darıxıram” deyəndə, Sevinc xanım uzun illərdən sonra ilk dəfə kiməsə lazım olduğunu hiss etdi. İnsan ən çox məhz bu hissə uduzur.
Onlar münasibəti gizli saxladılar. Sonra gizlətməyə güc qalmadı. Sevinc xanım gülümsəməyə başladı. Bu, onun ən böyük səhvi idi. Çünki xoşbəxtliyə bənzəyən şeylər bəzən fəlakətin başlanğıcı olur.
Qafar ailəli olduğunu deməmişdi. Keçmişi vardı — boşanma, aliment borcları, gizlədilmiş həyat. Məhkəmədən məktəbə gələn məktub hər şeyi üzə çıxardı. Laborant məktubu Sevinc xanıma verdmişdi ki, Qafar müəllimə çatdırsın, o isə məktubu açıb oxumaq istədi, çünki içində şübhə vardı. Mübahisə başladı. Qafar ittiham etdi. Sevinc susdu. Susmaq bəzən insanın özünə verdiyi ən ağır cəzadır.
Sonra bədən danışmağa başladı. İzah olunmayan ağrılar, halsızlıq, gecələr bitməyən yorğunluq. Analizlər, həkimlər, səssiz baxışlar. Nəhayət, bir söz — QİÇS.
Bu xəstəlik insanın immun sistemini yavaş-yavaş sıradan çıxarır. Əvvəl adi halsızlıq kimi başlayır, sonra infeksiyalar artır, bədən müdafiəsiz qalır. Müalicəsi var — dərmanlarla illərlə yaşamaq mümkündür. Amma müalicə təkcə dərman deyil. Qəbul, dəstək, ümid lazımdır. Sevinc xanım isə bunların heç birini görmədi.
Qafar xəstəliyi hərbi xidmətdə, ezamiyyətdə yoluxmuşdu. Amma günahı Sevinc xanımın üzərinə atdı. “Bəlkə keçmişindən keçib.” “Bəlkə başqası olub.” Bu cümlələr onu xəstəlikdən daha tez öldürdü.
*******
Gecə yavaş enmişdi. Elə bil şəhər də onun kimi yorulmuşdu. Küçədən gələn səslər adama toxunmurdu artıq, maşınların uğultusu uzaq xatirəyə çevrilmişdi. Sevinc xanım pəncərənin qarşısında oturmuşdu. Pərdəni çəkməmişdi. İşığın qalmasına ehtiyac yox idi. Qaranlıq onu qorxutmurdu. Çünki insan ən çox işıqlı vaxtlarda qorxur — hər şey görünəndə.
Bədəni ağrıyırdı. Amma bu ağrı artıq tanış idi. Son aylarda bədəni ona yadlaşmışdı, elə bil içində başqa birinin ağrısını gəzdirirdi. Qollarında zəiflik vardı, sanki hər şey ağırlaşmışdı — hava da, nəfəs də, zaman da. Nəfəsini ölçürdü. Alıb-verdiyi hər nəfəs sanki borc idi. Artıq ödəmək istəmədiyi bir borc.
Masada bir stəkan su vardı. Əlinə götürmədi. Susuz deyildi. İnsan bəzən içməkdən yox, yaşamaqdan imtina edir. O da elə o həddə çatmışdı.
Telefon masanın üstündə idi. Səssiz rejimdə. Sabahkı gün üçün hazır idi. Son zəng. İllər boyu neçə dəfə bu zəngi dinləmişdi. Şagirdlərin sevincini, ayrılıq göz yaşlarını, süni pafosu… Amma bu dəfə zəng başqaydı. Bu dəfə zəng onun üçün çalınacaqdı.
Güzgüyə baxdı. Çoxdan etmədiyi bir şey idi bu. Özünə baxmaq cəsarət istəyirdi. Üzündə vaxtsız qocalıq vardı. Gözlərinin altında dərin kölgələr, dodaqlarında yorğunluq. Amma ən çox baxışları dəyişmişdi. Orada artıq sual yox idi. Cavablar da yox idi. Sadəcə qəbul vardı. Uzun və ağır bir qəbul.
Xatirələr gəlməyə başladı. Heç çağırmamışdı onları. Uşaqlığı yadına düşdü. Atasının səsi yox idi o xatirələrdə. Anasının əlləri vardı — həmişə məşğul, həmişə yorğun. Sonra o ev gəldi gözünün önünə. Sevmədiyi adam. Susduğu gecələr. Dözümün insanı necə içindən çökdürdüyü.
Qafarın səsi də gəldi. İlk dəfə “darıxıram” deyəndə necə çaşdığını xatırladı. İllər sonra kiminsə ona darıxması nə qəribə gəlmişdi. O darıxmaq sözü ona həyat kimi görünmüşdü. Halbuki içində ölüm gəzdirirmiş.
Xəstəlik yadına düşəndə ürəyi sıxıldı.
QİÇS. Bu söz onu qorxutmamışdı. Qorxudan keçmişdi artıq. Onu sındıran xəstəliyin özü yox, onunla tək buraxılmaq olmuşdu. Həkimlərin baxışı, insanların susqunluğu, Qafarın ittihamları… “Bəlkə də keçmişində kimsə olub, ondan keçib.” Bu cümlə bədənindəki ağrılardan daha ağır idi.
Ən çox da susduğuna peşman idi. Qışqırmamasına. Özünü müdafiə etməməsinə. Həmişə susmuşdu. Evdə susmuşdu. Məktəbdə susmuşdu. Sevdiyini sandığı adamın qarşısında da susmuşdu. İndi isə sükut onun yeganə həqiqətinə çevrilmişdi.
Pəncərədən baxdı. Göy üzü açıq idi. Ulduzlar vardı. Elə bil heç nə dəyişməmişdi. Dünya davam edirdi. Bu da ona qəribə bir rahatlıq verdi. Deməli, onun getməsi heç nəyi dağıtmayacaqdı. Dünya ona borclu deyildi.
Saat gecəni çoxdan keçmişdi. Yatmağa çalışmadı. Çünki bu gecənin yuxusu yox idi. Sadəcə gözlərini yumdu. Nəfəsini dinlədi. Daxilində bir sükut vardı. Ağrısız. Etirazsız.
Telefonu əlinə aldı. Zəng üçün vaxtı yoxladı. Sabahkı səs üçün hər şey hazır idi. O səs onun son iştirakçısı olacaqdı. Şagirdlərinin səsi, zəngin səsi… həyatın səsi.
Səhərə az qalmışdı.
Sevinc xanım dodaqlarını tərpətdi. Səs çıxmadı. Amma içində bir cümlə tamamlandı:
“Mən artıq yoruldum.”
Və bu cümlə ilə gecə bitdi.
Səhər artıq onun işi deyildi.
*******
İyun ayının on dördü.
Zəng çalındı. Direktor danışdı. Şagirdlər ağladı. Sonra Sevinc xanımın səsi yayıldı. Hamı kövrəldi. Amma bilmədilər ki, bu səs artıq bu dünyaya aid deyil. O, zəngi dinləyə-dinləyə gözlərini yumdu. Ölüm qışqırıqla gəlmədi. Sakit gəldi. Elə onun həyatı kimi.
İllər sonra anlayıram ki, biz o gün sadəcə dinləyici olmuşduq. Onun səsini eşitmədik. Onu xilas etməzdik, bəlkə də bacarmazdıq. Amma bəlkə bu qədər səssiz getməsinə mane ola bilərdik.
İndi hər iyun gələndə məktəb zəngi mənim üçün təkcə uşaqlığın xatirəsi deyil. O səs mənə susmağın necə ağır bir günah olduğunu xatırladır. Çünki bəzən insanları öldürən şey xəstəlik olmur. Bəzən onları öldürən bizim vaxtında danışmamağımız olur.
Və mən bu etirafı illər sonra edirəm. Gec. Çox gec. Amma vicdanın vaxt anlayışı olmur. O, susur, yığır və bir gün səni danışmağa məcbur edir.
Nahid Tağıyev
Maliyyəçi, biznes təlimçi
https://www.facebook.com/nahidtaghiyev
