Atlantida həqiqətən mövcud olubmu? - Elmi araşdırmalar nə deyir?

Platonun təsvir etdiyi itmiş sivilizasiyanın mövcudluğu bu günə qədər sübut edilməyib. Alimlər Atlantida əfsanəsinin yaranmasını qədim mətnlər, vulkan püskürmələri və Aralıq dənizinin qədim sivilizasiyaları ilə əlaqələndirirlər.

Gundelik.az xəbər verir ki, Atlantida minilliklərdir tarixçilərin və tədqiqatçıların marağına səbəb olan müəmmalı mövzulardan biridir. Əfsanəyə görə, qüdrətli və zəngin bir dövlət güclü zəlzələlər və daşqınlar nəticəsində bir gecə-gündüz ərzində dənizin altında qalıb. Lakin mövcud arxeoloji və geoloji məlumatlar bu hadisənin Platonun təsvir etdiyi formada baş verdiyini təsdiqləmir.

Atlantida haqqında ilk məlumat

Atlantida haqqında ən qədim məlum geniş təsvir qədim yunan filosofu Platonun e.ə. IV əsrdə yazdığı Timai və Kritias dialoqlarında yer alır.

Platonun hekayəsinə görə, Atlantida Herakl sütunlarının o tayında yerləşən, güclü donanmaya və böyük ərazilərə sahib dövlət olub. Bu dövlət qədim Afina ilə müharibəyə girib, daha sonra isə təbii fəlakət nəticəsində məhv olub.

Platon hadisəni öz dövründən təxminən 9 000 il əvvələ aid edir. Bu məlumatı hərfi mənada qəbul etdikdə Atlantidanın məhvi təxminən e.ə. 9600-cü ilə düşür.

Lakin Atlantidanın mövcudluğunu təsdiqləyən müstəqil qədim sənəd və ya onunla əlaqəsi müəyyən edilmiş arxeoloji kompleks aşkar edilməyib. Buna görə də Platonun mətnləri Atlantida haqqında qədim təsəvvürlərin mənbəyi sayılsa da, dövlətin tarixi reallığını sübut etmir.

Santorini vulkanı Atlantida əfsanəsinin yaranmasına təsir göstəribmi?

Atlantida ilə bağlı ən çox müzakirə edilən nəzəriyyələrdən biri Yunanıstanın Santorini adası və Mino sivilizasiyası ilə əlaqəlidir.

Santorinidə Son Tunc dövründə baş vermiş böyük vulkan püskürməsi adanın relyefini dəyişdirib. Vulkan külü və dənizdə sunami ilə əlaqəli çöküntülər həmin hadisənin geniş təsirlərini göstərir. Adadakı Akrotiri yaşayış məntəqəsində aşkar edilən tikililər və divar rəsmləri isə qədim Egey dünyasında inkişaf etmiş şəhər mədəniyyətinin mövcudluğunu təsdiqləyir.

Bəzi tədqiqatçılar bu fəlakətin Atlantida əfsanəsinə təsir göstərə biləcəyini düşünürlər. Bununla belə, Santorini Platonun göstərdiyi coğrafi mövqeyə uyğun gəlmir. Vulkan püskürməsinin tarixi də Atlantidanın məhvi üçün Platonun verdiyi tarixdən xeyli sonradır.

Beləliklə, Santorini ilə Atlantida arasında birbaşa tarixi əlaqə sübut olunmayıb. Mövcud məlumatlar yalnız qədim fəlakətlərin əfsanələrin yaranmasına təsir göstərməsi ehtimalını nəzərdən keçirməyə imkan verir.

Atlantidanın mümkün yerləşmə yeri haradır?

Tədqiqatçılar Atlantidanın mümkün yeri kimi Cəbəllütariq boğazı ətrafını, İspaniyanın cənub-qərbini və Egey dənizini müzakirə ediblər.

Cəbəllütariq boğazı yaxınlığındakı Spartel ərazisi Platonun coğrafi təsvirinə uyğunlaşdırılmağa çalışılıb. İspaniyanın cənub-qərbində isə qədim Tartessos mədəniyyəti ilə mümkün əlaqələr irəli sürülüb. Egey dənizindəki Santorini nəzəriyyəsi əsasən vulkan fəlakətinə və qədim dəniz mədəniyyətinə əsaslanır.

Lakin bu məkanların heç birində Platonun təsvir etdiyi Atlantida dövlətini təsdiqləyən etibarlı sübutlar kompleksi müəyyən edilməyib. Sualtı daş quruluşların və ya qədim yaşayış izlərinin mövcudluğu da onların Atlantidaya aid olduğunu göstərmir.

Atlantida real dövlət deyil, fəlsəfi hekayə ola bilərmi?

Tarixçilər və klassik mətn tədqiqatçıları Atlantida hekayəsinin Platonun fəlsəfi məqsədlərinə xidmət edə biləcəyini də qeyd edirlər.

Dialoqlarda Atlantida zənginliyi və hərbi gücü ilə seçilən, lakin zaman keçdikcə mənəvi və siyasi baxımdan tənəzzül edən dövlət kimi təqdim olunur. Onun qədim Afina ilə qarşıdurması dövlət quruluşu, hakimiyyət və gücün nəticələri haqqında düşünmək üçün istifadə edilir.

Bu yanaşmaya görə, Atlantida real coğrafi məkanın dəqiq təsvirindən daha çox, Platonun siyasi və fəlsəfi fikirlərini ifadə edən ədəbi model ola bilər. Bununla belə, hekayənin bəzi elementlərinin daha qədim hadisələrdən təsirlənməsi ehtimalını tam istisna etmək mümkün deyil.

Elmi nəticə nədir?

Bu günə qədər Atlantidanın Platonun təsvir etdiyi formada mövcud olduğunu təsdiqləyən arxeoloji, geoloji və ya müstəqil tarixi sübut yoxdur. Bununla yanaşı, qədim Aralıq dənizi dünyasında inkişaf etmiş dəniz mədəniyyətlərinin və böyük təbii fəlakətlərin mövcudluğu elmi məlumatlarla təsdiqlənir.

Santorini püskürməsi kimi hadisələrin Atlantida əfsanəsinə təsir göstərməsi mümkün fərziyyədir, lakin bunu təsdiqləyən birbaşa dəlil yoxdur.

Mövcud elmi məlumatlara əsasən, Atlantidanı real və itmiş sivilizasiya kimi təqdim etmək üçün kifayət qədər əsas yoxdur. Onun tarixi hadisələrdən təsirlənmiş əfsanə və ya Platonun fəlsəfi hekayəsi olması daha ehtiyatlı izahdır.

Mənbələr: Platonun Timai və Kritias dialoqları; "The Journal of Hellenic Studies" jurnalında Atlantida hekayəsinin siyasi-fəlsəfi məzmununa dair araşdırmalar; "Journal of Quaternary Science" jurnalında Santorini püskürməsi və sunami çöküntüləri haqqında elmi tədqiqat.

Nuri
Gundelik.az