2022-ci ilin fevralında başlayan Rusiya–Ukrayna müharibəsi beynəlxalq münasibətlər sistemində dərin geosiyasi və hüquqi sarsıntılar yaratdı. Dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və kollektiv təhlükəsizlik mexanizmlərinin effektivliyi yenidən ciddi müzakirə predmetinə çevrildi. Müasir beynəlxalq sistemin davamlılığı və institutların real təsir imkanları qlobal miqyasda sınağa çəkildi.
Gundelik.az xəbər portalına müsahibəsində politoloq Rəşad Bayramov bu müharibənin beynəlxalq hüquq normalarına, təhlükəsizlik balansına və qlobal institutların fəaliyyətinə təsirini şərh edir.
Rusiya–Ukrayna müharibəsi beynəlxalq hüquq və təhlükəsizlik sisteminə hansı təsirləri göstərdi?
2022-ci ilin fevralında Rusiyanın Ukraynaya qarşı başlatdığı hərbi müdaxilə müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində ciddi dönüş nöqtəsinə çevrildi. Bu hadisə dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü prinsiplərinin praktik tətbiqini, eləcə də beynəlxalq təhlükəsizlik mexanizmlərinin effektivliyini sınağa çəkdi. Nəticədə həm hüquqi, həm də geosiyasi müstəvidə qlobal sistemin dayanıqlılığı ilə bağlı mühüm suallar ortaya çıxdı.
Rusiyanın 2022-ci ilin fevralında Ukraynaya hücumunun beynəlxalq hüquq və təhlükəsizlik sisteminə ciddi təsirlər göstərdiyi və bu təsirlərin özünü həm qlobal, həm də regional səviyyədə büruzə verdiyi hər kəs tərəfindən qəbul olunan həqiqətdir. Hücum Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsinin 2-ci maddəsində təsbit olunan dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsiplərini birbaşa pozdu və haqlı olaraq beynəlxalq hüquqda təcavüz kateqoriyasına daxil edildi. Bu hadisə beynəlxalq hüququn nəinki nəzəri, həm də praktik baxımdan sınaqdan keçdiyini göstərdi.
Beynəlxalq hüquq baxımından bir neçə mühüm aspektin ortaya çıxdığını deyə bilərik. İlk növbədə, suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinin əhəmiyyəti bir daha təsdiqləndi. NATO və Avropa İttifaqına üzv ölkələr, eləcə də digər dövlətlər Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyərək hüquqi norma və prinsiplərə sadiqlik nümayiş etdirdilər. Eyni zamanda, Ukraynadakı müharibə cinayətləri və insanlığa qarşı cinayətlər üzrə araşdırmalar başladı ki, bu da Rusiyanın yüksək rütbəli hərbi və siyasi liderlərinə qarşı məsuliyyət mexanizmlərini gündəmə gətirdi. Lakin gördük ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasında veto hüququnun mövcudluğu birbaşa hərəkət etməyi çətinləşdirdi və bu, əslində beynəlxalq hüquq sisteminin çatışmazlıqlarını ortaya çıxardı. Nəticədə, müasir beynəlxalq hüquq prinsiplərinin tətbiqinin birbaşa güc balansından asılı olduğu təsdiqlənmiş oldu.
Təhlükəsizlik baxımından isə bu müharibənin həm regional, həm də qlobal balansı dəyişdirdiyini deyə bilərik. Şərqi Avropada və Baltikyanı regionlarda təhlükəsizlik zəmanətləri ciddi şəkildə pozuldu. NATO ölkələri Ukrayna ətrafında hərbi gücünü artırmaqla kollektiv müdafiə mexanizmlərini fəallaşdırdı və regionda mövqelərini gücləndirdi. Müharibə qlobal hərbi balansda da əhəmiyyətli təsir yaratdı – silah tədarükü, müdafiə xərclərinin artımı və strateji resursların yenidən yönləndirilməsi kimi proseslər baş verdi. Avropa ölkələri üçün enerji və hərbi təminat məsələləri, ABŞ və Çin üçün isə strateji mövqelərin qorunması əsas prioritetə çevrildi.
Beynəlxalq təhlükəsizlik institutları da sınaqdan çıxmış oldu. BMT və NATO kimi qurumların reaksiyası və adaptasiya qabiliyyətindəki problemlər daha qabarıq şəkildə üzə çıxdı. BMT Təhlükəsizlik Şurasının veto hüququnun məhdudiyyətləri və NATO-nun kollektiv müdafiə mexanizmlərinin sürətli tətbiqi beynəlxalq təhlükəsizlik sistemindəki qüsurları ortaya qoydu və adaptasiya ehtiyacını göstərdi.
Odur ki, Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü həm beynəlxalq hüquq, həm də təhlükəsizlik sistemi üçün ciddi sınaq oldu. Hüquqi baxımdan suverenlik və müharibə qanunlarının tətbiqi test edildi, beynəlxalq tribunalların rolu və məhdudiyyətləri açıq şəkildə göstərildi. Təhlükəsizlik baxımından isə Avropada və qlobal miqyasda hərbi balans, kollektiv müdafiə mexanizmləri və enerji-strateji resursların idarə olunması yenidən qiymətləndirildi. Bu münaqişə həm də beynəlxalq sistemin adaptasiya və modernizasiya ehtiyaclarını açıq şəkildə ortaya qoydu. Məlum oldu ki, müasir təhdidlər klassik institutlar və normativ mexanizmlərlə tam şəkildə idarə oluna bilmir.
Hazırladı: Ziyalə Əhmədli
Gundelik.az
