Buzlaqlar əridikcə Ötzi kimi qədim qalıqlar üzə çıxır: Onları xilas etmək üçün çox az vaxt qalır

1991-ci ilin sentyabrında buzların arasında tapılan insan cəsədinin radiokarbon analizləri nəticəsində təxminən 5300 il yaşı olduğu müəyyən edildi. Sonradan “Buz adam Ötzi” adlandırılan bu şəxs buzlaqların əriməsi ilə üzə çıxan qədim qalıqlardan yalnız biridir.

Gundelik.az-ın "Haberler"ə istinadən məlumatına görə, mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, bu tapıntıları xilas etmək üçün çox az vaxt qalır.

Buzların arasından çıxan 5300 illik sirr

1991-ci ilin sentyabrında iki alman alpinist İtaliya ilə Avstriya sərhədinə yaxın, Val Senales vadisinin dağlıq ərazisində gəzərkən əriyən buzların arasından görünən insan cəsədi ilə qarşılaşıb.

Cəsəd o qədər yaxşı qorunmuşdu ki, əvvəlcə onun yaxın zamanda dağ qəzasında həlak olmuş bir insana aid olduğu düşünülüb və hadisə barədə polisə məlumat verilib. Yalnız bir neçə gün sonra qalıqların əslində minilliklərə aid olduğu məlum olub. Radiokarbon analizi cəsədin təxminən 5300 yaşında olduğunu üzə çıxarıb.

Sonradan “Buz adam Ötzi” adı ilə tanınan bu şəxs Misir piramidalarının tikilməsindən xeyli əvvəl, insanların əsasən kiçik əkinçilik icmalarında yaşadığı və metal alətlərin yeni-yeni yayıldığı dövrdə həyat sürüb.

Buna baxmayaraq, cəsədi o qədər yaxşı qorunmuşdu ki, alimlər onun dərisindəki döymələri araşdıra, sonuncu yeməyində nə yediyini müəyyənləşdirə və ölümünə səbəb olan oxun kürəyindəki yerini təsbit edə biliblər. Ötzi minilliklər ərzində buzun altında qalıb və buz əriməyə başladıqda üzə çıxıb.

“Tarixi dondurucu” artıq işləmir

İqlim dəyişikliyi nəticəsində dünyada qar və buz örtüyü sürətlə azalır. Ötən il aparılan araşdırma göstərib ki, Qrenlandiya və Antarktida buz təbəqələri istisna olmaqla, digər buzlaqlar 2000–2023-cü illər arasında hər il orta hesabla təxminən 270 milyard ton buz itirib. Ərimə prosesi son on ildə daha da sürətlənib.

Buzlaqlardan başqa, daimi qar və buz örtüyünə malik digər ərazilər də əriməyə başlayıb. Bəzi buz kütlələri buzlaqlardan fərqli olaraq yamac boyunca hərəkət etmir. Hərəkətsiz buz qədim qalıqların əzilmədən və ciddi zədələnmədən qorunması üçün xüsusilə əlverişli şərait yaradır.

Norveçdə fəaliyyət göstərən “Buzun sirləri” adlı buzlaq arxeologiyası proqramının rəhbəri, arxeoloq Espen Finstad deyir ki, buzlaqların əriməsi nəticəsində son 20 ildə minlərlə qədim əşya üzə çıxıb.

“Bura böyük, tarixi bir dondurucudur və həmin dondurucu artıq işləmir. Buna görə də bu qalıqlar yenidən üzə çıxır. Onların bir çoxu min illər əvvəl orada qoyulduqları vaxtdakı qədər yaxşı vəziyyətdədir”, – deyə o bildirib.

Adi insanların gündəlik həyatına açılan pəncərə

Qədim qəbiristanlıqlarda da çoxsaylı arxeoloji əşyalar tapılır. Lakin Ötzi kimi kəşflər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki onlar keçmişdə yaşayan adi insanların gündəlik həyatı haqqında əvəzsiz məlumatlar verir.

Ötzinin hazırda saxlanıldığı İtaliyanın Bolzano şəhərindəki Cənubi Tirol Arxeologiya Muzeyinin arxeoloqu Andreas Putzer bildirib ki, Buz adamın üzərindəki geyimlər, silahlar və digər əşyalar buz altında qaldığı üçün qorunub saxlanılıb.

“İlk dəfə həmin dövrdə insanların necə geyindiyi barədə təsəvvür əldə etdik”, – deyə Putzer vurğulayıb.

Araşdırmalar zamanı Ötzinin baltasının Avstriya sərhədindən yüzlərlə kilometr uzaqda, İtaliyanın mərkəzində yerləşən Toskana bölgəsindən gətirilən misdən hazırlandığı müəyyən edilib. Bu fakt həmin dövrdə müxtəlif icmalar arasında ticarət əlaqələrinin mövcud olduğunu göstərir.

Ötzinin qeyri-adi dərəcədə yaxşı qorunması bioloji araşdırmalara da imkan yaradıb. Genetik analizlər nəticəsində tarixdən əvvəlki dövrdə yaşamış insanda mədə xorası ilə əlaqəli Helicobacter pylori bakteriyasının mövcudluğu ilk dəfə təsdiqlənib.

2012-ci ildə onun genomunun araşdırılması Ötzinin böyük ehtimalla qəhvəyi gözlü olduğunu, laktoza dözümsüzlüyünə malik olduğunu, sıfır qan qrupuna aid olduğunu, yaşla əlaqəli oynaq ağrılarından əziyyət çəkdiyini və ürək-damar xəstəlikləri baxımından yüksək risk daşıdığını göstərib.

2023-cü ildə aparılan təhlil isə onun görünüşü ilə bağlı yeni məlumatlar ortaya çıxarıb. Nəticələr Ötzinin əvvəl düşünüldüyündən daha tünd dəriyə malik olduğunu və genetik olaraq saç tökülməsinə meyilli olduğunu göstərib.

Putzerin sözlərinə görə, Buz adamla bağlı araşdırmalar hələ də davam edir.

Əriyən buzların altından çıxan qədim meşə

Ötzinin tapıldığı ərazidən minlərlə kilometr uzaqda, ABŞ-ın Qayalı dağlarında buzların əriməsi nəticəsində tamamilə fərqli bir qədim qalıq üzə çıxıb.

Tədqiqatçılar radiokarbon analizi ilə yaşı 5000 ildən çox olduğu müəyyən edilən ağqabıqlı şam meşəsi aşkar ediblər.

Araşdırmanın müəlliflərindən biri, Montana Dövlət Universitetinin arxeoloqu doktor Kreyq Linin sözlərinə görə, ağaclar o qədər yaxşı qorunmuşdu ki, ilk tapıldıqları zaman oduncaqları hələ də sarı rəngdə idi və güclü şam qoxusu yayırdı.

“Onlar buzun içində donmuşdular, yəni hərəkətsiz vəziyyətdə idilər. Sanki indicə əkilmiş ağaclar kimi görünürdülər”, – deyə Li bildirib.

Bu kəşfi daha da maraqlı edən məqam isə həmin ərazidə hazırda bu ağaclara bənzər növlərin yetişməməsidir. Ağacların vaxtilə belə yüksək dağlıq ərazilərdə böyüməsi iqlimin o dövrdə indikindən xeyli isti olduğunu göstərir.

Norveçdə qədim vikinqlərin dağ yolu tapılıb

Buzların əriməsi nəticəsində üzə çıxan digər mühüm tapıntı Norveçdə qədim vikinqlərin istifadə etdiyi dağ keçididir.

Oslo Universitetinin Mədəniyyət Tarixi Muzeyinin arxeoloqu Culian Post-Melbye bu marşrutu dağları aşmaq üçün istifadə edilən sürətli və rahat yol kimi təsvir edib.

Espen Finstadın sözlərinə görə, həmin marşrut boyunca ən azı 2000 il əvvələ aid çoxsaylı əşyalar aşkarlanıb.

Tapıntılar əsasən nəqliyyat vasitələri və gündəlik həyatla bağlı əşyalardan ibarətdir. Bunların arasında at ləvazimatları, xizək parçaları, əlcəklər, ayaqqabılar, uşaq oyuncaqları və şam hazırlamaq üçün istifadə olunan mum qabları var.

Arxeoloqlar hətta yük atlarının qalıqlarını və onların ifrazatlarını da aşkar ediblər. Bu tapıntılar qədim dövrlərdə insanların dağlıq ərazilərdə necə hərəkət etdiyini, işlədiyini və yaşadığını öyrənməyə imkan verir.

Post-Melbye tapıntıları yumorla “tarixdən əvvəlki dövrün yüksək keyfiyyətli zibilləri” adlandırıb.

Onun sözlərinə görə, əvvəllər Norveçin yüksək dağlıq ərazilərinin tarixi əsasən alpinistlərin səfərləri ilə əlaqələndirilirdi. Yeni kəşflər isə sənətkarların, fermerlərin, uşaqların və bütövlükdə ailələrin həyatını öyrənmək üçün imkan yaradıb.

Qədim qalıqları xilas etmək üçün çox az vaxt var

Buzların əriməsi yeni arxeoloji kəşflər üçün imkan yaratsa da, qalıqlar buzdan ayrıldıqdan sonra sürətlə məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşir.

Espen Finstad bildirir ki, buzdan çıxan əşyalar ərimiş su ilə birlikdə yoxa çıxa bilər. Bəzi geyimlər quruyaraq küləklə sovrula bilər. Buna görə də arxeoloqların tapıntıları xilas etmək üçün çox məhdud vaxtı var.

“Buz üzərindəki əşyalar əridikdən və buzdan ayrıldıqdan sonra – bu, cəmi bir gün ərzində baş verə bilər – ərimiş sularla birlikdə itə bilər. Bəzi geyimlər isə quruyaraq küləklə sovrula bilər. Buna görə də onları xilas etmək üçün çox qısa vaxtımız var”, – deyə Finstad xəbərdarlıq edib.

Montana Dövlət Universitetinin arxeoloqu Kreyq Li də buzların əriməsinin yaratdığı təhlükəyə diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, 10 min ildən artıq müddətdə buzun içində qorunmuş üzvi materialın yer səthində qalması həmin qədim buz mühitinin artıq yox olması deməkdir.

Oslo Universitetinin arxeoloqu Culian Post-Melbye isə gələcək nəsillərin bu mənzərə ilə qarşılaşmaya biləcəyindən narahatlığını ifadə edib.

“Ömrümün sonlarına doğru uşaqlarım eyni dağlarda dayananda ətrafda buzlaqlar və buz kütlələri olmayacaq”, – deyə o bildirib.

Tədqiqatçıların fikrincə, hər il buzların əriməsi nəticəsində itirilən tarixi irsin miqyası daha aydın görünür. Bu səbəbdən buzların altından üzə çıxan hər bir tapıntının vaxtında araşdırılması böyük əhəmiyyət daşıyır.

Kreyq Li hesab edir ki, gələcək nəsillər qarşısında bu əraziləri araşdırmaq və mümkün qədər çox məlumatı qoruyub saxlamaq öhdəliyi var.

Espen Finstad da eyni fikirdədir:

“Bəlkə də 20 ildən sonra artıq çox gec olacaq. Bu işi görmək, bir növ, bizim taleyimizdə var. Əgər bunu etməsək, həmin qalıqlar həmişəlik yox olacaq”.

Buzlaqların əriməsi bəşəriyyətin keçmişinə dair yeni sirləri üzə çıxarsa da, eyni zamanda tarixi irsin məhv olmaq təhlükəsini də artırır. Alimlərin qarşısında duran əsas vəzifə bu qiymətli qalıqları yoxa çıxmazdan əvvəl tapmaq, araşdırmaq və gələcək nəsillər üçün qoruyub saxlamaqdır.

Nuri
Gundelik.az