44 günlük Vətən müharibəsi: Azərbaycan tarixində Zəfər və milli iradənin təntənəsi

Şuşa təkcə şuşalılar üçün yox, bütün azərbaycanlılar üçün, Vətənini, millətini sevən hər bir vətəndaşımız üçün əziz bir şəhərdir, əziz bir torpaqdır, əziz bir qaladır, əziz bir abidədir. Şəhidlərin xatirəsinə qoyulan abidə müstəqil Azərbaycan dövlətidir.

Heydər Əliyev,

Ümumilli lider

Müharibə öz mahiyyətinə görə hər
zaman  ağır humanitar itkilər, dərin mənəvi sarsıntı və ağrı-acılılarla olsa da , qələbə ilə başa çatan mübarizələr
xalqların tarixi yaddaşında milli qürur, azadlıq və əzm və siyasətin  bariz yer tutur. Tarix boyu Azərbaycan torpaqları fərqli maraqların və xarici təcavüzlərin hədəfinə çevrilmiş, xalqımız dəfələrlə öz suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və milli kimliyini qorumaq naminə  mübarizəyə qalxmışlar.  B Azərbaycan daim müharibələrin ağır sınaqları ilə yanaşı, qəhrəmanlıq  və qələbə nümunələri ilə də yaddaqalandır.

Tariximizin əsas mərhələlərindən birini təşkil edən 44 günlük Vətən müharibəsi 2020-ci il sentyabrın 27-də başlamış və noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə sonlanmışdır. Həmin günlər Azərbaycan Ordusunun əldə etdiyi hərbi nailiyyətlər, xüsusilə noyabrın 8-də Şuşa şəhərinin azad edilməsi Azərbaycanın müasir tarixində həlledici hadisələrdən sayılır. Elə o  gündən etibarən Zəfər Günü kimi təsis edilmiş və milli yaddaşın rəmzinə çevrilmişdir.

27 sentyabr 2020-ci il. Ermənistan Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Çirkin əməllərindən əl çəkməyən, təxribatçı addımlar atan, işğalçılıq və təcavüzkarlıq siyasətini davam etdirən faşist Ermənistan təhlükəsizliyə təhdid olan məqsədlərini bir daha yeritməyə  cəhd etdi. Dərhal Azərbaycan Ordusunun kəskin, səlis cavabı ilə qarşılaşdı. Dövlətimiz bir andaca səfərbərolub,  dəmir yumruğa çevrildi,çıxış yolunun  yalnız savaş olduğuna qərar verdi.

Beləliklə, Qarabağ münaqişəsinin həllində hərb variantına keçildi, Azərbaycan dövləti Vətən müharibəsinə başladı. Bəli, məhz Vətən müharibəsinə. 1994-ci il may ayının atəşkəsindən sonra başlayan, bizi zəfərlərə, qələbələrə səsləyən və aparan ikinci Vətən müharibəsi.

Sentyabrın 27-də Azərbaycan xalqına tarixi müraciətində və Təhlükəsizlik Şurasının iclasındakı çıxışında Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyev artıq düşmənə güzəşt olmayacağını, onun layiqli cavabının verildiyini və sonacan veriləcəyini bildirdi. Dövlət başçımız dedi: “Dağlıq Qarabağ məsələsi bizim milli məsələmizdir. Dağlıq Qarabağ məsələsinin həlli bizim tarixi vəzifəmizdir. Mən dəfələrlə demişəm, bu gün də demək istəyirəm, biz bu məsələni elə həll etməliyik ki, Azərbaycan xalqı bundan razı olsun. Biz bunu elə həll etməliyik ki, tarixi ədalət bərpa edilsin. Biz bunu elə etməliyik ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü bərpa olunsun”.

Bəli, cəmi bir neçə gün ərzində Azərbaycan Ordusu növbəti zəfər, tarix yazdı. İşğal altında olan Füzuli və Cəbrayıl rayonlarının 7 kəndi, Goranboy istiqamətində
Murov dağı yüksəkliyindəki Murov zirvəsi, Ağdərənin Talış kəndi istiqamətindəki önəmli yüksəkliklər işğaldan azad edilib, nəzarətə götürüldü. Düşmənin 2300-dən çox canlı qüvvəsi məhv edildi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin çıxışı: “Qardaş Türkiyəyə, onun Prezidentinə, mənim qardaşım Rəcəb Tayyib Ərdoğana qətiyyətli mövqeyinə, qardaşlıq mövqeyinə görə bu gün sizin yanınızda sizin adınızdan, bütün Azərbaycan xalqı adından dərin təşəkkürümü bildirirəm. Çünki əziz qardaşımın çox açıq
açıqlamaları və sərt bəyanatları bir daha göstərir ki, Azərbaycan tək deyil.
Türkiyə Azərbaycanın yanındadır və Azərbaycan da hər zaman Türkiyənin
yanındadır! Mən artıq demişəm, bir daha demək istəyirəm ki, bu qanlı döyüşlər
bizim üçün, bütün Azərbaycan xalqı üçün həqiqət anıdır. Biz görürük kim kimdir.
Biz görürük ki, bəzi hallarda yaxşı sözlər deyən, yaxşı bəyanatlar verən bəzi tərəflər
öz sözünün arxasında durmur. Sözdə bir şey deyilir, əməldə başqa şey edilir.
Amma Türkiyə, Pakistan, Əfqanıstan birmənalı şəkildə Azərbaycanı dəstəklədilər...”

Bəli, Qarabağ münaqişəsi başlayandan bu günə kimi birmənalı mövqe ortaya qoyan, Azərbaycanın haqq işini dəstəkləyən, daim onun yanında olan məhz qardaş və dost, canı, qanı, ruhu bir olan Türkiyəmizdir. Ermənistanla heç bir siyasi-diplomatik əlaqə yaratmayan, Qarabağ məsələsində bir an olsun belə tərəddüd etməyən, başqa mövqe sərgiləməyən, bizə sözü, əməli ilə dəstək olan qardaş və dost Pakistandır. Həmçinin
Əfqanıstan, Ukrayna hər zaman olduğu kimi, bu gün də Azərbaycanın yanında,
haqqı və haqlını müdafiə etməkdədirlər. Bəli, Azərbaycan haqq yolunda, haqq
savaşındadır. Bizimlə, haqla olanları da, bizimlə olmayanları, haqqa göz
yumanları da unutmuruq, unutmayacağıq.

Cənab Prezidentin də bəyan etdiyi kimi, biz tamamilə haqlıyıq. “Bizim davamız haqq davasıdır. Biz öz prinsipial mövqeyimizdən dönməyəcəyik. Mən bunu bütün beynəlxalq kürsülərdən dəfələrlə demişəm, bu gün də deyirəm ki, biz haqq yolundayıq.”

Azərbaycanın tarixi, coğrafiyası və milli-mənəvi irsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyan Kəlbəcər və Ağdam rayonları xalqımızın çoxəsrlik yaddaşını, zəngin mədəni ənənələrini və
doğma torpaqlara bağlılığını özündə yaşadan mühüm bölgələrdəndir. Bu ərazilər təbii sərvətləri, tarixi-memarlıq abidələri, özünəməxsus folkloru və formalaşmış
ictimai-mədəni mühiti ilə ölkəmizin milli sərvətlər xəzinəsində xüsusi yer tutur. Lakin Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində hər iki
rayonun işğala məruz qalması onların tarixi inkişafına, sosial həyatına və mədəni
irsinə ciddi zərbə vurmuşdur. Uzun illər davam edən yurd həsrəti, doğma torpaqlardan məcburi köç və dağıntılar Azərbaycan xalqının kollektiv yaddaşında
dərin izlər buraxmışdır. 2020-ci ildə Vətən müharibəsi və sonrakı razılaşmalar
nəticəsində Kəlbəcər və Ağdamın Azərbaycana qaytarılması isə milli tariximizin mühüm hadisələrindən birinə çevrilmişdir. Bu baxımdan, hər iki rayonun tarixi
keçmişinin, təbii-coğrafi xüsusiyyətlərinin, mədəni irsinin, işğal dövründə üzləşdiyi itkilərin və azadlıqdan sonrakı bərpa perspektivlərinin araşdırılması yalnız keçmişin öyrənilməsi deyil, həm də milli yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mühüm elmi və ictimai əhəmiyyət kəsb edir.

Kəlbəcər: təbiət zənginliyi, tarixi irs və dirçəliş perspektivləri

Azərbaycanın zəngin təbii-coğrafi xüsusiyyətləri, tarixi keçmişi və özünəməxsus mədəni mühiti ilə seçilən bölgələrindən biri Kəlbəcərdir.
Kiçik Qafqazın dağlıq ərazilərində yerləşən bu rayon əsrarəngiz təbiəti,
mineral ehtiyatları, müalicəvi su mənbələri və qədim yaşayış ənənələri ilə Azərbaycanın coğrafi və mədəni irsində mühüm yer tutur. Kəlbəcərin əhəmiyyəti yalnız onun təbii sərvətləri ilə məhdudlaşmır; bölgə həm də xalqın tarixi yaddaşını, folklor ənənələrini və milli-mənəvi dəyərlərini özündə birləşdirən mühüm məkanlardan biridir.

Kəlbəcərin coğrafi mənzərəsi yüksək dağ silsilələri, dərin dərələr, gur sulu çaylar, alp çəmənlikləri və təbii bulaqlarla səciyyələnir.
Dəlidağ, Murovdağ, Kəpəz və Qoşqar dağları, Alagöllər, Gəlin qayası və digər təbiət abidələri bölgənin landşaft müxtəlifliyini nümayiş etdirir. Bu ərazilər təbii gözəlliyi ilə yanaşı, ekoloji və turizm potensialı baxımından da əhəmiyyətlidir.
Dağlıq relyefin yaratdığı iqlim müxtəlifliyi, zəngin bitki örtüyü və təbii su
ehtiyatları Kəlbəcərin regional inkişaf imkanlarını müəyyənləşdirən başlıca
amillərdəndir.

Rayonun iqtisadi potensialında mineral ehtiyatlar və mineral sular xüsusi yer tutur. Kəlbəcərin ən tanınmış təbii sərvətlərindən biri olan İstisu mineral suyu uzun illər ərzində həm ölkə daxilində, həm də onun hüdudlarından kənarda şöhrət qazanmışdır. İstisu ərazisində formalaşmış müalicəvi turizm ənənələri bölgənin iqtisadi və sosial həyatına əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Buradakı sanatoriya və müalicə müəssisələri insanların sağlamlığının bərpasına xidmət etməklə yanaşı, Kəlbəcərin turizm məkanı kimi tanınmasına da şərait yaratmışdır. Bununla yanaşı, Söyüdlü və digər ərazilərin qızıl yataqları, Ağyataq civə yatağı, mərmər və perlit ehtiyatları rayonun faydalı qazıntılar baxımından zənginliyini göstərir. Bu sərvətlərin səmərəli və ekoloji
tələblərə uyğun istifadəsi Kəlbəcərin gələcək iqtisadi inkişafı üçün mühüm
imkanlar yarada bilər.

Kəlbəcərin tarixi-mədəni xüsusiyyətləri onun təbii zənginliyi qədər əhəmiyyətlidir. Bölgənin ənənəvi həyat tərzi əsrlər boyu dağ şəraiti,
təsərrüfat fəaliyyəti və el-oba münasibətləri ilə formalaşmışdır. Əkinçilik və heyvandarlıq yerli əhalinin əsas məşğuliyyət sahələri sırasında olmuş, qonaqpərvərlik, qarşılıqlı yardım və el birliyi sosial münasibətlərin mühüm xüsusiyyətlərini təşkil etmişdir. Yay aylarında dağ otlaqlarından istifadə, yaylaq mədəniyyəti və təbiətlə
sıx bağlı təsərrüfat ənənələri Kəlbəcərin etnoqrafik irsinin səciyyəvi elementləridir.

Rayonun mənəvi həyatında aşıq sənəti və şifahi xalq ədəbiyyatı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Kəlbəcər adı çəkiləndə ilk xatırlanan sənətkarlardan biri ustad aşıq Dədə Şəmşirdir. Onun yaradıcılığı Azərbaycan aşıq poeziyasının
mühüm səhifələrindən birini təşkil edir. Saz və söz ənənəsi vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülən milli dəyərlər bölgənin mədəni kimliyinin qorunmasında mühüm rol oynamışdır. Bu baxımdan Kəlbəcər yalnız təbii sərvətləri ilə deyil, həm də Azərbaycan xalqının mənəvi yaddaşında tutduğu mövqeyə görə fərqlənir.

Akademik Budaq Budaqovun Kəlbəcərin coğrafi mövqeyi və dağlıq relyefi haqqında fikirləri də bölgənin təbii quruluşunun özünəməxsusluğunu ifadə edir. Dağlarla əhatələnmiş ərazi, geniş yaylalar və mürəkkəb relyef Kəlbəcərin həm məskunlaşma, həm də təsərrüfat ənənələrinin formalaşmasına təsir göstərmişdir.

Ümummilli lider Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövrdə bölgələrin iqtisadi və sosial inkişafına göstərilən diqqət Kəlbəcərin
də təsərrüfat və sosial infrastrukturunun inkişafı baxımından əhəmiyyətli
olmuşdur. İstehsal sahələrinin genişləndirilməsi, səhiyyə xidmətlərinin
yaxşılaşdırılması və yerli imkanlardan istifadə məsələləri rayonun inkişaf gündəliyində mühüm yer tutmuşdur.

İşğalın nəticələri və tarixi ədalətin bərpası

1993-cü il aprelin 2-də Kəlbəcərin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı rayonun tarixində ağır və faciəli mərhələnin başlanğıcı oldu. Əhalinin doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur edilməsi, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması və maddi-mədəni irsə vurulan zərər bölgənin sosial və demoqrafik həyatına ciddi təsir göstərdi. Sərt qış və dağlıq ərazinin mürəkkəb şəraiti əhalinin köçünü daha da çətinləşdirdi. Minlərlə insan doğma evindən uzaqda yaşamaq məcburiyyətində qaldı, ailələr ağır mənəvi və sosial sınaqlarla
üzləşdi.

İşğal dövründə Kəlbəcər əhalisinin yaşadığı faciələr Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi yaddaşında dərin iz buraxdı. Xüsusilə Başlıbel kəndində baş vermiş hadisələr mülki əhalinin məruz qaldığı zorakılıqların acı nümunələrindən biri kimi yadda qaldı. Doğma torpaqlardan məcburi köçkün düşmüş insanların yurd həsrəti uzun illər davam etdi. Bununla belə, kəlbəcərlilərin öz doğma torpaqlarına qayıtmaq ümidi və milli kimliyə bağlılığı qorunub saxlanıldı.

1996-cı il aprelin 1-də ümummilli lider Heydər Əliyevin Kəlbəcər ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə görüşü işğalın nəticələrinin araşdırılması və məcburi köçkünlərin sosial problemlərinin həlli baxımından
mühüm hadisələrdən biri idi. Həmin dövrdə əhalinin həyat şəraitinin
yaxşılaşdırılması məsələsi dövlətin diqqət mərkəzində saxlanılırdı.

2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ oldu. Müharibədən sonra əldə edilmiş razılaşmaya əsasən, Kəlbəcər rayonu 2020-ci il noyabrın 25-də Azərbaycana qaytarıldı. Bununla da uzun illər doğma yurdlarından
ayrı düşmüş insanların geri qayıdışı üçün tarixi zəmin yarandı.

Kəlbəcərin azad olunması yalnız ərazi bütövlüyünün bərpası baxımından deyil, həm də tarixi yaddaşın, mədəni irsin və milli-mənəvi
bağlılığın yenidən dirçəldilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qarşıdakı
mərhələdə yaşayış məntəqələrinin bərpası, infrastrukturun yenidən qurulması, təbii
sərvətlərin qorunması və turizm imkanlarının inkişaf etdirilməsi rayonun
sosial-iqtisadi həyatının canlandırılmasında əsas istiqamətlərdən olacaqdır.

Kəlbəcərin gələcək inkişafı onun təbii
potensialının, tarixi-mədəni irsinin və müasir şəhərsalma prinsiplərinin uzlaşdırılmasını tələb edir. Bölgənin ekoloji xüsusiyyətlərinin qorunması,
mineral su ehtiyatlarından məsuliyyətli istifadə və turizm infrastrukturunun
yaradılması davamlı inkişaf baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Ağdam: Qarabağın tarixi-mədəni mərkəzlərindən biri

Qarabağın zəngin tarixi, coğrafi mövqeyi və mədəni həyatı ilə seçilən bölgələrindən biri də Ağdamdır. Tarixi məskunlaşma ənənələri,
məhsuldar torpaqları, şəhərsalma irsi və musiqi mədəniyyəti Ağdamın Azərbaycanın ictimai-mədəni həyatında mühüm yer tutmasını şərtləndirmişdir. Rayonun tarixi
yalnız coğrafi ərazinin inkişaf salnaməsi deyil, həm də burada formalaşmış ictimai münasibətlərin, təsərrüfat ənənələrinin və mədəni dəyərlərin tarixidir. Ağdam Qarabağ düzənliyində, Qarabağ dağ silsiləsinin şimal-şərq ətəklərinə yaxın ərazidə yerləşir. Rayonun relyefi əsasən düzənlik, bəzi hissələrdə isə dağətəyi xüsusiyyətlərə malikdir. Bu coğrafi mövqe ərazidə əkinçilik və digər təsərrüfat sahələrinin inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmışdır.

Ağdam adının mənşəyi ilə bağlı müxtəlif izahlar mövcuddur. Mənbələrdə adın qədim türk dili ilə əlaqələndirilməsi və “kiçik qala” mənasında izahı ilə yanaşı, ağ daşdan tikilmiş imarətlə bağlı  yozum da qeyd olunur. XVIII əsrdə Qarabağ xanı
Pənahəli xanın burada ağ daşdan imarət tikdirməsi haqqında məlumatlar şəhərin
adının izahında mühüm yer tutur. Ağdam inzibati rayonu isə 1930-cu ildə
yaradılmışdır.

Ağdamın tarixi inkişafında onun coğrafi mövqeyi, təsərrüfat imkanları və Qarabağın digər yaşayış məntəqələri ilə əlaqələri mühüm rol
oynamışdır. Əhalinin əsas məşğuliyyət sahələri arasında əkinçilik, heyvandarlıq
və ticarət xüsusi yer tutmuşdur. Zaman keçdikcə Ağdam həm inzibati, həm
iqtisadi, həm də mədəni baxımdan əhəmiyyətli mərkəzlərdən birinə çevrilmişdir.

Rayonun ictimai-mədəni həyatında musiqi ənənələri xüsusi mövqeyə malikdir. Ağdam Azərbaycan muğam sənətinin inkişafına töhfə vermiş sənətkarların yetişdiyi bölgələrdəndir. Burada formalaşmış musiqi mühiti milli musiqi mədəniyyətinin zənginləşməsinə, muğam ifaçılığı və digər sənət ənənələrinin
nəsildən-nəslə ötürülməsinə şərait yaratmışdır.

Ağdamın mədəni həyatında muğamın tutduğu mövqe şəhərin mənəvi simasını müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri hesab olunur. Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə Quzanlı qəsəbəsində Muğam Mərkəzinin yaradılması da milli musiqi ənənələrinin yaşadılması və mədəni fəaliyyətin genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli addım kimi qiymətləndirilə bilər. Bu cür mədəniyyət
ocaqları musiqi irsinin qorunmasına, gənc nəslin milli sənət nümunələri ilə
tanış olmasına və ictimai-mədəni əlaqələrin gücləndirilməsinə xidmət edir.

Ağdamın işğalı və əhalinin məcburi köçü

1988-ci ildən etibarən Ermənistan ərazisindən qovulan azərbaycanlıların bir hissəsinin Ağdam rayonuna sığınması bölgənin demoqrafik və sosial vəziyyətinə ciddi təsir göstərmişdir. Sonrakı illərdə Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin genişlənməsi Ağdamı da hərbi təhdid qarşısında qoymuşdur.

1993-cü il iyulun 23-də Ağdam şəhərinin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi rayonun tarixində faciəli dönüş nöqtəsi oldu. Şəhər və ətraf yaşayış məntəqələri dağıntılara məruz qaldı, əhali
doğma evlərini tərk etməyə məcbur edildi. Uzun illər davam edən işğal nəticəsində yaşayış infrastrukturu, mədəniyyət obyektləri və tarixi-memarlıq nümunələri
ciddi zərər gördü.

Ağdamın işğalı yalnız ərazi itkisi ilə nəticələnmədi. Bu hadisə minlərlə insanın həyat tərzini dəyişdirdi, ailələrin doğma torpaqlardan uzaqda məskunlaşmasına və sosial-mədəni əlaqələrin zəifləməsinə səbəb oldu. Şəhərin mədəni simasını müəyyənləşdirən obyektlərin dağıdılması isə Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsinə ciddi zərər vurdu.

Bununla belə, ağdamlıların doğma yurda bağlılığı və şəhərin yenidən qurulacağına inamı qorunub saxlanıldı. Ağdamın adı uzun illər ərzində təkcə itirilmiş şəhərin deyil, həm də qayıdış arzusunun və tarixi yaddaşın rəmzinə çevrildi.

Ağdamın azad olunması və bərpa mərhələsi

2020-ci ildə Vətən müharibəsi zamanı Azərbaycan Ordusunun əldə etdiyi hərbi uğurlar və noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanat nəticəsində Ağdam rayonu Azərbaycana qaytarıldı. 2020-ci il noyabrın 20-də Ağdam şəhəri Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Bu hadisə ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, doğma torpaqlarından didərgin düşmüş ağdamlıların qayıdış ümidlərini də gücləndirdi.

Ağdamın azad olunması şəhərin gələcək inkişafı üçün yeni imkanlar yaratdı. Lakin uzunmüddətli işğalın nəticələrinin aradan
qaldırılması genişmiqyaslı bərpa, yenidənqurma və infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsini zəruri edir. Şəhərin müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında yenidən
qurulması, nəqliyyat və kommunal infrastrukturun bərpası, yaşayış və ictimai məkanların yaradılması bu prosesin əsas istiqamətləridir.

Ağdamın bərpası zamanı tarixi-mədəni irsin qorunması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şəhərin keçmişini əks etdirən memarlıq nümunələrinin, mədəniyyət ocaqlarının və musiqi ənənələrinin yaşadılması gələcək nəsillərin tarixi yaddaşının formalaşdırılmasına xidmət edir. Eyni zamanda, iqtisadi fəaliyyətin bərpası, yeni iş yerlərinin yaradılması və əhalinin dayanıqlı yaşayış şəraitinin təmin edilməsi şəhərin uzunmüddətli inkişafı üçün vacib şərtlərdir.

Ağdamın gələcəyi onun tarixi kimliyinin qorunması ilə müasir inkişaf tələblərinin uzlaşdırılmasından asılıdır. Bu baxımdan şəhərin yenidən qurulması yalnız tikinti və infrastruktur layihələri ilə məhdudlaşmamalı, həm də sosial həyatın, mədəni mühitin və ənənəvi ictimai münasibətlərin bərpasını
əhatə etməlidir.

Kəlbəcər və Ağdam Azərbaycanın tarixi-coğrafi məkanları olmaqla yanaşı, milli-mənəvi dəyərlərin, mədəni irsin və kollektiv yaddaşın mühüm daşıyıcılarıdır. Hər iki rayonun taleyi ölkənin müasir tarixində baş vermiş mürəkkəb proseslərlə, işğalın ağır nəticələri və ərazi bütövlüyünün bərpası
ilə sıx bağlıdır.

2020-ci ildə başa çatan 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasında həlledici mərhələ oldu. Sentyabrın 27-də başlayan hərbi əməliyyatlar noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatla yeni mərhələyə keçdi. Müharibə zamanı Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan və Qubadlı şəhərləri, Hadrut və Suqovuşan qəsəbələri də daxil olmaqla çoxsaylı yaşayış məntəqələri
azad edildi. Noyabrın 8-də Şuşanın azad olunması xəbəri Azərbaycan xalqının
müasir tarixində mühüm hadisəyə çevrildi. Ardınca Ağdam və Kəlbəcər
rayonlarının Azərbaycana qaytarılması ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində
mühüm nəticələrdən biri oldu.

Vətən müharibəsində əldə edilmiş nəticələr Azərbaycan
dövlətinin təhlükəsizlik, müdafiə və xarici siyasət sahələrində həyata keçirdiyi fəaliyyətin tarixi kontekstində qiymətləndirilməlidir. Bu prosesdə Azərbaycan xalqının həmrəyliyi, hərbçilərin fədakarlığı və dövlət institutlarının fəaliyyəti mühüm rol oynamışdır. Vətən uğrunda həyatını itirən şəhidlərin xatirəsi xalqın
milli yaddaşında əbədi yaşayır, qazilərin xidmətləri isə ehtiramla yad edilir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin gələcək inkişafı yalnız fiziki infrastrukturun bərpası
ilə məhdudlaşmır. Burada insanların doğma torpaqlara təhlükəsiz qayıdışı,
yaşayış şəraitinin yaradılması, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin təşkili, iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması və mədəni irsin qorunması kompleks yanaşma tələb edir. Kəlbəcərin təbii sərvətlərinin və turizm potensialının, Ağdamın isə
iqtisadi və mədəni imkanlarının səmərəli istifadəsi bu rayonların davamlı
inkişafına töhfə verə bilər.

Beləliklə, Kəlbəcər və Ağdamın bərpası Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşının qorunması, milli-mənəvi irsin gələcək nəsillərə
ötürülməsi və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni həyatın qurulması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu torpaqların dirçəldilməsi keçmişin
ağrılı təcrübəsinin unudulmaması ilə yanaşı, gələcəyə yönəlmiş inkişaf strategiyasının həyata keçirilməsini də zəruri edir. Doğma yurdlara qayıdış, mədəni irsin yaşadılması və dayanıqlı iqtisadi inkişaf Azərbaycanın müasir tarixində
yeni mərhələnin əsas istiqamətlərindəndir.

Nəticə etibarilə, 2020-ci ildə qazanılan tarixi Qələbə Azərbaycan xalqının milli iradəsinin, birliyinin və Vətənə sonsuz bağlılığının təntənəsi kimi müasir tariximizə həkk
olunmuşdur. Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi, Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığı və xalqımızın sarsılmaz həmrəyliyi nəticəsində ölkəmizin
ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində tarixi nailiyyət əldə edilmişdir. 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycan dövlətinin gücünü, xalqımızın mübarizə əzmini və milli birliyimizin qüdrətini bütün dünyaya nümayiş etdirmişdir. Şuşanın azad olunması, Ağdam və Kəlbəcərin Azərbaycana qaytarılması xalqımızın uzun illər davam edən yurd həsrətinin sona çatmasında mühüm mərhələ olmuşdur.

Bu Qələbə yalnız hərbi uğur deyil, həm də tarixi ədalətin bərpası, milli qürurun
yüksəlişi və gələcək nəsillərə ötürüləcək qəhrəmanlıq salnaməsidir. Vətən uğrunda canlarından keçən şəhidlərimizin əziz xatirəsi xalqımızın qəlbində daim yaşayacaq, qazilərimizin fədakarlığı isə ehtiramla yad ediləcəkdir. Bu gün işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa və quruculuq işləri, doğma
yurdlara qayıdış prosesi Qələbəmizin tarixi nəticələrini daha da möhkəmləndirir.
Qarabağ Zəfəri Azərbaycan xalqının birliyinin, dövlətimizin qüdrətinin və milli
iradəmizin əbədi rəmzidir. Bu möhtəşəm tarixi hadisə gələcək nəsillərə Vətən
sevgisinin, birliyin və müstəqilliyin dəyərini aşılayan unudulmaz örnək olaraq
yaşayacaqdır.

Fikirlərimi yenilməz prezidentimiz İlham Əliyevin sözləri ilə yekunlaşdırmaq  istəyirəm.

“Mən müxtəlif dövrlərdə dəfələrlə demişəm ki, bizə bu məsələnin, bu münaqişənin
yarımçıq həlli lazım deyil. Biz öz torpağımızdayıq, bizim başqa ölkələrin
torpağında gözümüz yoxdur. Amma öz torpağımızı heç kimə verən deyilik.   Biz haqq yolundayıq. Bizim işimiz haqq
işidir. Biz zəfər çaldıq! Qarabağ bizimdir, Qarabağ Azərbaycandır!" Azərbaycan
öz torpaqlarını qaytarmaq və müdafiə etmək qüdrətinə malikdir. Müharibə bir
daha göstərdi kim kimdir. Ermənistan məğlub edilmiş ölkədir. Azərbaycan zəfər
çalmış ölkədir. Kəlbəcər bizimdir! Qarabağ Azərbaycandır! “Əziz ağdamlılar, siz artıq köçkün deyilsiniz. Siz doğma dədəbaba torpağınıza qayıdacaqsınız. Biz
tarix yazırıq, yeni tarix. Xalqımızın, ölkəmizin yeni şanlı tarixini yazırıq.
Bu, Zəfər tarixidir.

Qarabağ bizimdir, Qarabağ Azərbaycandır! İndi isə Zəngilandan Bakıya qayıdırıq. Yolboyu
Zəngilanın gözəl təbiətini seyr edirik. Görün, necə gözəl yerlərdir. Qubadlı, Zəngilan rayonlarında olarkən bir daha gördük ki, vəhşi düşmənbizim şəhər və kəndlərimizi nə günə qoyub. Otuz il ərzində işğal altında olan torpaqlar öz sahiblərinə qayıdıb. Biz qayıtmışıq. Düşməni məhv edərək, zəfər çalaraq qayıtmışıq. Bir müddət sonra bu bölgəyə həyat tam qayıdacaq, İnşallah.

Sevda Axundova

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin Sosial məsələlər
və ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə direktor müavini

Gundelik.az