ABŞ Prezidenti Donald Tramp və Çin lideri Si Cinpin Vaşinqtonda görüşə hazırlaşarkən iki ölkə arasında rəqabətin əsas istiqamətlərindən biri artıq yalnız gömrük tarifləri və ticarət deyil. Süni intellekt, çip texnologiyaları, İran və Tayvan məsələləri də Vaşinqton-Pekin münasibətlərinin əsas gündəmləri sırasındadır. ABŞ Çinə qabaqcıl AI çiplərinin ixracını məhdudlaşdırmağa çalışır, Pekin isə xarici texnologiyalardan asılılığın təhlükəsizlik riski yaratdığını bildirir.
Gundelik.az xəbər verir ki, Si Cinpin sentyabrın 23-dən 25-dək ABŞ-da dövlət səfərində olacaq. Bu, iki liderin son altı ay ərzində ikinci üz-üzə görüşüdür. Vaşinqton və Pekin arasında ötən il yaşanan sərt tarif qarşıdurmasından sonra münasibətlərdə müəyyən sabitləşmə cəhdləri olsa da, strateji rəqabət davam edir.
Bu rəqabətin ən mühüm yeni cəbhələrindən biri isə məhz süni intellektdir.
Niyə AI bu qədər vacibdir?
Süni intellekt artıq yalnız texnologiya şirkətlərinin məhsulu hesab olunmur. ABŞ və Çin üçün AI iqtisadiyyat, müdafiə sənayesi, kiber təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və milli təhlükəsizliklə birbaşa əlaqəli strateji texnologiyaya çevrilib.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp dəfələrlə süni intellekt sahəsində liderliyin strateji əhəmiyyətini vurğulayıb. Vaşinqtonun əsas məqsədlərindən biri Çinin ən qabaqcıl hesablama imkanlarına və AI üçün istifadə olunan çiplərə çıxışını məhdudlaşdırmaqla texnoloji üstünlüyünü qorumaqdır. ABŞ 2022-ci ildən etibarən Çinə qabaqcıl çiplərin və çip istehsalı avadanlıqlarının ixracına müxtəlif məhdudiyyətlər tətbiq edir.
Pekin isə bu addımları ABŞ-ın texnologiya sahəsində üstünlüyünü qorumaq və Çinin inkişafını ləngitmək cəhdi kimi qiymətləndirir.
“Çip” niyə əsas silaha çevrilib?
Süni intellekt sistemlərinin işləməsi üçün böyük hesablama gücü lazımdır. Bu hesablama gücünün mərkəzində isə yüksək məhsuldarlıqlı yarımkeçiricilər dayanır.
Başqa sözlə, AI yarışında təkcə kimin daha yaxşı proqram hazırlaması deyil, həmin proqramı işlətmək üçün kimin daha çox hesablama gücünə malik olması da vacibdir.
ABŞ Çinin ən qabaqcıl çiplərə çıxışını məhdudlaşdırmağa çalışarkən, Çin öz yerli çip sənayesini inkişaf etdirir və xarici texnologiyalardan asılılığını azaltmağa çalışır. Reuters-in yazdığına görə, Çin şirkətləri artıq getdikcə daha çox yerli çiplərə yönəlirlər.
Bu isə mübarizəni sadəcə “ABŞ hansı çipi Çinə satacaq?” sualından çıxarıb daha böyük texnoloji yarışa çevirir.
Çin geri qalır, yoxsa fərqi bağlayır?
Çinin DeepSeek və Moonshot AI kimi şirkətlərinin inkişafı Vaşinqtondakı narahatlığı artıran amillərdən biridir.
AP-nin məlumatına görə, bəzi Çin AI modelləri bu il ABŞ-dakı rəqibləri ilə müəyyən göstəricilər üzrə rəqabət aparmağa başlayıb və bəzən daha aşağı qiymətə təqdim olunur. Ekspertlər hesab edirlər ki, ixrac məhdudiyyətləri Çinin AI inkişafını dayandırmayıb, lakin onun istifadə edə biləcəyi hesablama resurslarını məhdudlaşdırır.
Beləliklə, Vaşinqtonun qarşısında əsas suallardan biri yaranır: Çin qabaqcıl çiplərə məhdud çıxış şəraitində öz AI sənayesini nə qədər sürətlə inkişaf etdirə bilər?
ABŞ Çini AI texnologiyasını oğurlamaqda ittiham edir
İki ölkə arasında başqa bir mübahisəli məsələ “distillation” adlanan texnikadır.
Bu üsulda daha kiçik AI modeli daha böyük və bahalı modelin verdiyi nəticələrdən istifadə etməklə öyrədilir. ABŞ rəsmiləri Çin şirkətlərini Amerika AI modellərinin imkanlarından bu üsulla qanunsuz şəkildə yararlanmaqda ittiham ediblər.
Çin tərəfi isə bu ittihamları rədd edir və belə yanaşmaların bütün AI sənayesində istifadə olunduğunu bildirir.
Bu məsələ Vaşinqtonla Pekin arasında texnoloji etimadsızlığı daha da artırır.
Ən maraqlı məqam: rəqiblər AI təhlükəsizliyində əməkdaşlıq edə bilərlər
ABŞ və Çin bir-birini əsas texnoloji rəqib hesab etsələr də, AI-nin yaratdığı bəzi risklər iki ölkəni eyni masaya gətirir.
ABŞ maliyyə naziri Skott Bessent və Çinin baş nazir müavini He Lifeng arasında Nyu-Yorkda keçirilən danışıqlarda AI ilə bağlı milli təhlükəsizliyə təsir göstərə biləcək insidentlər barədə qarşılıqlı məlumatlandırma mexanizminin yaradılması təklif olunub.
Belə mexanizm, məsələn, süni intellektin kiberhücumda istifadəsi, kritik infrastruktura təhlükə yaratması və ya ciddi texniki insident baş verməsi zamanı iki ölkə arasında birbaşa əlaqə kanalının yaradılmasını nəzərdə tuta bilər.
Bu, xüsusilə vacibdir, çünki AI artıq yalnız iqtisadi məsələ deyil.
Süni intellekt hərbi təhlükəyə çevrilə bilərmi?
ABŞ və Çin üzrə ekspertlər AI-nin gələcəkdə kiberhücumlar, pilotsuz sistemlər və digər hərbi texnologiyalarda daha geniş istifadə olunmasının yanlış qərar riskini artıracağından narahatdırlar.
“Reuters”in təhlilinə görə, ən təhlükəli ssenarilərdən biri süni intellekt sisteminin hərbi və ya nüvə komandanlığı ilə əlaqəli şəbəkəyə müdaxilə etməsi və bunun qarşı tərəf tərəfindən hücum kimi qəbul edilməsidir. Bu halda insanlara qərar vermək üçün çox az vaxt qala bilər.
Məhz buna görə Vaşinqton və Pekin arasında AI üzrə ən azı böhran vəziyyətlərində əlaqə kanalının yaradılması ideyası gündəmə gəlib.
Bu görüşdən nə gözlənilir?
Si Cinpin və Donald Trampın görüşündən böyük texnoloji razılaşma gözləntiləri yüksək deyil. AP-nin məlumatına görə, iki ölkə arasında müəyyən sahələrdə əməkdaşlıq imkanları olsa da, əsas problem qarşılıqlı etimadsızlığın qalmasıdır.
Görüşdə ticarət və tariflər, Boeing təyyarələrinin Çinə satışı, kritik minerallar, İran və Tayvan məsələləri də müzakirə oluna bilər.
Lakin bütün bu məsələlərin fonunda AI ayrıca əhəmiyyət daşıyır.
Çünki ABŞ və Çin üçün söhbət artıq sadəcə yeni texnologiyanın yaradılmasından getmir. Söhbət gələcək iqtisadiyyatın, müdafiə sənayesinin və qlobal texnoloji standartların kimin təsiri altında formalaşacağından gedir.
Əsl yarış indi başlayır
Vaşinqtonla Pekin arasında əvvəlki qarşıdurmanın əsas simvolu tariflər və gömrük rüsumları idisə, yeni mərhələdə əsas mübarizə çiplər, hesablama gücü, AI modelləri və texnologiyanın qlobal qaydalarını müəyyənləşdirmək uğrunda gedir.
İki ölkə bir tərəfdən bir-birinin texnoloji imkanlarını məhdudlaşdırmağa çalışır, digər tərəfdən isə AI-nin nəzarətdən çıxmasının yaratdığı risklər qarşısında əlaqə saxlamağın vacibliyini anlayır.
Bu ziddiyyət Tramp-Si görüşünün ən diqqətçəkən tərəflərindən biridir. Dünyanın iki ən böyük AI gücü bir-birini geridə qoymağa çalışarkən, eyni texnologiyanın yaratdığı təhlükələrdən qorunmaq üçün bir-biri ilə danışmağa məcburdur.
Nurəddin Abdullayev
Gundelik.az
