Brent 102 dolları keçdi. Yanacaqdan ərzağa, daşımadan aviabiletlərə qədər hansı qiymətlər təzyiq altında qala bilər?
Gundelik.az bununla bağlı araşdırma aparıb.
Dünya neft bazarında qiymətlər yenidən 100 dollar həddini keçib. Sentyabrın 22-də Brent markalı neftin noyabr fyuçersləri 1,7 faiz bahalaşaraq bir barel üçün 102,06 dollara çatıb. ABŞ-ın WTI markalı nefti də 1,7 faiz yüksələrək 97,40 dollar olub. Bazar iştirakçıları əsasən ABŞ və İran arasında mümkün danışıqları, Yaxın Şərqdə vəziyyəti və neft tədarükünün gələcək istiqamətini izləyirlər.
Son günlər neft bazarında qiymətlər olduqca dəyişkən olub. Sentyabrın 21-də Brent 99,51 dollara qədər geriləmişdi. Buna ABŞ–İran diplomatik təmaslarına dair ümidlər və Səudiyyə Ərəbistanının neft ixracının qismən bərpa olunması ilə bağlı gözləntilər səbəb göstərilirdi. Bir gün sonra isə qiymət yenidən 100 dolları keçdi.
Bəs neftin 100 dollardan yuxarı qalması adi insan üçün nə deməkdir?
Neft bahalaşanda ilk dəyişən nə olur?
Neftin qiyməti ilə istehlakçının ödədiyi son qiymət arasında birbaşa və dərhal əlaqə yoxdur. Benzin və dizelin qiymətinə xam neftlə yanaşı, emal xərcləri, logistika, vergilər, ehtiyatların vəziyyəti və digər amillər də təsir edir.
ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyası bildirir ki, pərakəndə benzin qiymətlərinin əsas determinantlarından biri xam neftin qiymətidir və benzin qiymətləri ümumilikdə xam neftin qiymətini izləyir. Dizelin qiymətində də xam neftlə yanaşı emal marjası, paylama xərcləri və vergilər rol oynayır.
Yəni neftin 100 dolları keçməsi avtomatik olaraq bütün ölkələrdə benzinin eyni gün bahalaşacağı anlamına gəlmir.
Lakin yüksək qiymət uzun müddət davam edərsə, təsir zəncirinin genişlənməsi mümkündür.
Benzin və dizel
Neftin bahalaşmasının ən aydın təsir istiqaməti yanacaq bazarıdır.
Xam neft emal zavodlarında benzin, dizel və aviasiya yanacağı kimi məhsullara çevrilir. Buna görə də xammalın bahalaşması, xüsusilə digər şərtlər də əlverişsiz olduqda, yanacaq qiymətlərinə təzyiq yarada bilər.
Bu təsir idxaldan daha çox asılı olan ölkələrdə daha ciddi hiss oluna bilər. S&P Global-ın sentyabr təhlilində də 100 dollar ətrafında neft qiymətlərinin Asiyada yanacaq, daşınma, istehsal və ev təsərrüfatlarının xərclərinə təzyiq yaratdığı qeyd olunur.
Daşımalar bahalaşa bilər
Neft yalnız avtomobillərin çəninə daxil olmur.
Yük maşınları, gəmilər, aviasiya və müxtəlif logistika sistemləri enerji daşıyıcılarından istifadə edir. Buna görə də yanacağın bahalaşması şirkətlərin məhsulu bir ölkədən digərinə daşımaq xərcini artıra bilər.
Məsələn, Asiya üzrə S&P Global analitikləri yüksək neft qiymətlərinin artıq yükdaşıma və istehsal xərclərinə təzyiq göstərdiyini bildirirlər.
Burada ikinci mərhələ başlayır:
Yanacaq bahalaşır → yükdaşıma xərci artır → şirkətin maya dəyəri yüksəlir → məhsulun son qiymətinə təzyiq yaranır.
Bu səbəbdən neftin bahalaşmasının təsiri yalnız yanacaqdoldurma məntəqəsində görünməyə bilər.
Ərzaq niyə neftdən asılıdır?
İlk baxışdan neftlə ərzağın əlaqəsi zəif görünür. Əslində isə əlaqə kifayət qədər genişdir.
Kənd təsərrüfatı texnikası yanacaq sərf edir. Məhsullar tarladan anbara, oradan emal müəssisəsinə, daha sonra mağazalara daşınır. Soyuducu anbarlar, emal müəssisələri və logistika mərkəzləri də enerji tələb edir.
Beləliklə, enerji və logistika xərclərinin artması ərzaq istehsalçısının və distribyutorun maya dəyərinə təsir göstərə bilər.
Lakin burada da vacib məqam var: neftin bahalaşması ərzağın avtomatik və eyni faizlə bahalaşması demək deyil. Ərzaq qiymətlərinə hava şəraiti, məhsuldarlıq, valyuta məzənnələri, gübrə qiymətləri, əməkhaqqı və tədarük zəncirindəki problemlər də təsir edir.
Aviabiletlər bahalaşa bilərmi?
Aviasiya üçün əsas xərc maddələrindən biri yanacaqdır.
Bu səbəbdən neftin uzun müddət yüksək qiymətdə qalması aviaşirkətlərin xərclərinə təzyiq göstərə bilər. Ancaq bunun bilet qiymətinə nə qədər və nə vaxt yansıyacağı ayrıca məsələdir.
Aviaşirkətin yanacaq üzrə əvvəlcədən bağladığı müqavilələr, valyuta məzənnəsi, marşrut üzrə rəqabət, sərnişin tələbi və digər xərclər son qiymətə təsir edir.
Başqa sözlə, neft bu gün 102 dollara qalxdı deyə sabah bütün aviabiletlərin eyni faizlə bahalaşması gözlənilmir.
Amma yüksək neft qiyməti uzun müddət davam edərsə, aviaşirkətlərin xərc strukturunda əlavə təzyiq yarana bilər.
İstehsal da bundan təsirlənir
Neft şoku yalnız nəqliyyat sektorunda qalmır.
İstehsal müəssisələri məhsulların daşınması ilə yanaşı, müxtəlif enerji və neft-kimya məhsullarından da istifadə edirlər. Buna görə enerji qiymətlərindəki artım bəzi sənaye sahələrində istehsal xərclərini yüksəldə bilər.
S&P Global qeyd edir ki, 100 dollar ətrafında neft qiymətləri Asiyada istehsal və müəssisələrin xərcləri üzərində təzyiq yaradır.
Bu isə iqtisadiyyatda “ikinci dalğa” effekti yarada bilər.
Əsas məsələ 100 dollar yox, 100 dolların nə qədər qalmasıdır
Neft bazarında psixoloji hədd kimi 100 dollar tez-tez müzakirə olunur. Lakin iqtisadi baxımdan daha vacib sual qiymətin bir neçə gün 100 dolları keçməsi deyil.
Əsas məsələ neftin 100 dollardan yuxarı qiymətdə nə qədər müddət qalmasıdır.
Əgər qiymət qısa müddət ərzində yüksəlib yenidən aşağı düşərsə, şirkətlərin və istehlakçıların xərclərinə təsir daha məhdud ola bilər.
Əksinə, yüksək qiymət aylarla davam edərsə, şirkətlər artan xərcləri öz üzərlərində saxlamaq əvəzinə onları məhsul və xidmətlərin qiymətlərinə ötürməyə başlaya bilərlər.
Bu isə inflyasiya təzyiqini gücləndirə bilər.
Mərkəzi banklar üçün də problem yarana bilər
Neftin bahalaşması yalnız enerji şirkətlərinin məsələsi deyil. İnflyasiya yüksələrsə, mərkəzi bankların faiz siyasəti ilə bağlı qərarları da çətinləşə bilər.
Çünki yüksək enerji qiymətləri istehlak qiymətlərinə təzyiq göstərdiyi halda, iqtisadi artımı da zəiflədə bilər.
Başqa sözlə, iqtisadiyyat eyni anda iki problemlə üzləşə bilər:
Bahalaşan enerji + zəifləyən iqtisadi aktivlik.
Sentyabr ayında bəzi ölkələrdə analitiklər məhz bu riskə diqqət çəkiblər. Məsələn, Nigeriyada mərkəzi bankın faiz qərarları müzakirə edilərkən yüksək qlobal neft qiymətlərinin inflyasiya riskini artırdığı qeyd olunub.
Bəs neft niyə indi yenidən bahalaşdı?
Hazırkı qiymət artımının arxasında əsasən geosiyasi risklər dayanır.
Reuters-in məlumatına görə, bazar ABŞ və İran arasında mümkün diplomatik təmasları, Yaxın Şərqdəki vəziyyəti və Hörmüz boğazından neft daşımalarını izləyir. Səudiyyə Ərəbistanının Hörmüz vasitəsilə neft ixracının artması təchizatla bağlı narahatlıqları müəyyən qədər azaltsa da, bölgədəki risklər hələ də bazar üçün əsas amillərdən biridir.
Bundan başqa, Liviyanın Sharara yatağında hasilatın təxminən 200 min barel/gün azalması barədə məlumat da bazardakı təchizat narahatlıqlarını artıran amillərdən biridir.
Hörmüz boğazı niyə bu qədər vacibdir?
Hörmüz boğazı dünya enerji bazarının ən həssas nöqtələrindən biridir.
Bu marşrutda ciddi fasilə yaranarsa, neftin dünya bazarına çıxarılması çətinləşə bilər. 2026-cı ilin ikinci rübü ilə bağlı ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının təhlili də göstərir ki, Hörmüzdən keçən neft axınlarındakı problemlər həmin dövrdə Brent qiymətlərinin yüksək və dəyişkən olmasına səbəb olan əsas amillərdən biri olub. Həmin dövrdə Brent 118 dollara qədər yüksəlib, daha sonra təchizat şəraitinin yaxşılaşması ilə qiymətlər geriləyib.
Hazırda isə bazarın diqqəti yalnız fiziki neft çatışmazlığına deyil, **gələcəkdə tədarükün nə qədər təhlükəsiz olacağına** yönəlib.
İndi əsas sual: 100 dollarlıq neft qalıcı olacaq?
Buna dəqiq cavab vermək hələ mümkün deyil.
Hazırkı qiymət hərəkəti ABŞ-İran diplomatik təmaslarının perspektivi, Yaxın Şərqdə hərbi vəziyyət, Hörmüzdən keçən neft axınları, digər istehsalçı ölkələrdə hasilat və qlobal tələbatla bağlı gözləntilərdən asılıdır.
Reuters-in bugünkü məlumatına görə, 102,06 dollara yüksəliş bazarda texniki alışlarla da əlaqələndirilir və qiymətlərin istiqaməti diplomatik və geosiyasi xəbərlərə həssas olaraq qalır.
Bu səbəbdən hazırkı mərhələdə “neft bundan sonra mütləq daha da bahalaşacaq” demək düzgün olmaz.
Neftin bahalaşma zənciri necə işləyir?
Neft bahalaşır
↓
Benzin və dizelə təzyiq artır
↓
Yükdaşıma xərcləri yüksələ bilər
↓
İstehsal və logistikanın maya dəyəri artır
↓
Bəzi məhsul və xidmətlərin qiymətlərinə təzyiq yaranır
↓
İnflyasiya riski artır
Lakin bu zəncirin hər mərhələsi avtomatik baş vermir. Qiymətin nə qədər dəyişəcəyi ölkənin enerji asılılığından, hökumətin qiymət siyasətindən, vergi sistemindən, şirkətlərin xərcləri necə bölüşdürməsindən və neft qiymətinin yüksək səviyyədə nə qədər qalmasından asılıdır.
Yəni 100 dollarlıq neftin əsas təhlükəsi təkcə rəqəmin özü deyil. Əsas məsələ həmin rəqəmin dünya iqtisadiyyatında nə qədər müddət qalacağıdır.
Nurəddin Abdullayev
Gundelik.az
