Yaşadığımız mühit yediyimiz qidalarla bağlı verdiyimiz bir çox qərara təsir edir. Araşdırmalar göstərir ki, insanların daha sağlam seçimlər etməsi üçün qida etiketlərinin daha aydın olması və qidalanma barədə maarifləndirmənin artırılması vacibdir.
Adi bir supermarketə daxil olduqda insan dərhal çoxlu sayda qeyri-sağlam, ultra-emal olunmuş məhsullarla qarşılaşır və bu məhsullara qarşı durmaq çox vaxt çətin olur.
Biz bolluq dövründə yaşayırıq və dünyanın bir çox ölkəsində insanların orta çəkisi getdikcə artır. Çəki artımının əsas səbəblərindən biri ultra-emal olunmuş qidalarla zəngin qidalanma hesab olunur.
İndi isə alimlər getdikcə daha yaxşı anlayırlar ki, məhsulların qablaşdırılması və üzərindəki mesajlar insanların nə alıb nə yeməsinə ciddi təsir göstərir. Etiketlərdə edilən kiçik dəyişikliklər belə insanların alış-veriş seçimlərini dəyişə bilir. Bununla yanaşı, qidalanma barədə daha çox məlumatlı olmaq da daha düzgün seçim etməyə kömək edir.
Bir çox mütəxəssis hesab edir ki, qida mühiti — yəni qidanın istehsalı, reklamı və satışı — insanları kökəlməyə təşviq edən bir sistem yaradıb. Bu mühit insanları qeyri-sağlam seçimlər etməyə yönləndirir. Piylənmənin artmasının qarşısını almaq üçün insanların qidalanma tərzini dəyişməsi lazımdır və yeni araşdırmalar göstərir ki, həm davranış dəyişiklikləri, həm də dövlət siyasətində aparılan dəyişikliklər bu sahədə ciddi nəticə verə bilər.
Qida mühiti
2025-ci ildə “Lancet” jurnalında yayımlanan araşdırmaya görə, hazırkı tendensiya davam edərsə, 2050-ci ilə qədər dünyadakı böyüklərin yarıdan çoxu piylənmədən əziyyət çəkəcək. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, vaxtında tədbirlər görülərsə, bu sürətli artımın qarşısını almaq mümkündür. Əks halda artıq çəki və piylənmə bütün dünyada artmağa davam edəcək.
Bəs problem qida mühitinin özündədirsə və bu sistem əsasən daha çox qazanc əldə etmək üçün qurulubsa, nə etmək olar?
Imperial College London universitetinin ictimai sağlamlıq üzrə tədqiqatçısı Franco Sassi bildirir ki, insanlar nə alıb nə yediklərini özləri seçdiklərini düşünsələr də, araşdırmalar əslində bunun tam doğru olmadığını göstərir.
Onun sözlərinə görə: “Ətraf mühit insanların nə seçəcəyini müəyyənləşdirir. İnsan özünü tam nəzarətdə hesab etsə belə.”
Sassi deyir ki, bu vəziyyət insanları tez-tez qeyri-sağlam məhsullar seçməyə aparır.
Məhsulların necə reklam olunması və mağazada harada yerləşdirilməsi də seçimlərə böyük təsir göstərir. O əlavə edir: “Həyatımızdakı bir çox qərar ətrafımızda gördüyümüz şeylər tərəfindən idarə olunur.”
Araşdırmalar dəfələrlə göstərib ki, insanların qida seçimləri yaşadıqları mühitdən, məhsulların qiymətindən və əlçatanlığından güclü şəkildə təsirlənir.
Daha yaxşı etiketlər
Problemi daha narahatedici edən məqamlardan biri budur ki, ultra-emal olunmuş qidalar istehsalçılar tərəfindən mümkün qədər qarşısıalınmaz hala gətirilir. Bəzi mütəxəssislər hətta bu məhsulların asılılıq yarada biləcəyini deyirlər.
Bu isə ultra-emal olunmuş qidaların sağlamlıq problemləri və hətta erkən ölüm riski ilə əlaqəsinin getdikcə daha çox sübut olunmasına baxmayaraq davam edir.
Araşdırmalar göstərir ki, məhsul etiketlərində bu risklərin açıq şəkildə göstərilməsi insanların davranışını dəyişə bilir.
2016-cı ildə Chile yüksək şəkər, duz və kalorili məhsulların üzərində məcburi qara xəbərdarlıq etiketləri tətbiq etdi. Nəticədə yüksək kalorili məhsulların alışı 23,8% azaldı.
Bu sistem artıq Mərkəzi Amerikanın bir sıra ölkələrində də tətbiq olunur. Pan American Health Organization təşkilatının məsləhətçisi Fabio Gomes deyir ki, bu cür məlumatlandırma istehlakçılar üçün minimum zəruri məlumatdır. Onun sözlərinə görə, ultra-emal olunmuş qidaların istifadəsində hətta kiçik azalma belə insanların sağlamlığı üçün faydalıdır.
“Nutri-Score” sistemi
Bir sıra Avropa ölkələrində məhsulların üzərində “Nutri-Score” adlı xüsusi etiket yerləşdirilir. Bu sistem ilk dəfə Franceda tətbiq olunub.
Etiket:
tünd yaşıl “A” — ən sağlam seçim,
qırmızı “E” — ən qeyri-sağlam seçim
şəklində qiymətləndirmə aparır.
Sistemin yaradıcılarından biri olan Mathilde Touvier bildirir ki, bu etiketlər insanların alış-veriş zamanı daha məlumatlı qərar verməsinə kömək edir.
Touvier və həmkarlarının apardığı böyük araşdırmalar göstərib ki, qidaların aşağı keyfiyyəti xərçəng də daxil olmaqla bir sıra sağlamlıq problemləri ilə əlaqəlidir. Bu nəticələr mediada geniş müzakirələr yaradıb və cəmiyyətdə qida sənayesinə qarşı narahatlıq artıb.
Nəticədə bəzi şirkətlər məhsullarındakı şəkər miqdarını azaltmağa, ağ undan tam taxıl ununa keçməyə başlayıb. Supermarketlər də daha sağlam məhsulları daha çox tanıdıb.
Bu dəyişikliklər nəticəsində:
“Nutri-Score A” məhsullarının satışı artıb,
“E” kateqoriyalı məhsulların satışı isə azalıb.
Davranışı dəyişmək mümkündürmü?
Bəs qida mühiti dəyişmədiyi halda insanlar necə daha sağlam seçim edə bilər?
Araşdırmalar göstərir ki, insanlara düzgün istiqamət vermək onların qidalanma vərdişlərini dəyişə bilər.
University College London alimləri Samuel Dicken və Abi Fisher tərəfindən aparılan araşdırmada iştirakçılara:
daha sağlam məhsulları haradan almaq,
az emal olunmuş yeməklər hazırlamaq,
evdə yemək bişirmək
barədə fərdi dəstək verilib.
Tədqiqat iştirakçılarına həmçinin yemək planları təqdim olunub və sıfırdan yemək hazırlamaq öyrədilib.
Dicken deyir: “İnsanlara sadəcə ‘evdə yemək bişir’ demək kifayət deyil. Əgər onların mətbəxi, qab-qacağı və ya yeməyi saxlamaq üçün soyuducusu yoxdursa, bunu etmək mümkün deyil.”
Altı aylıq araşdırmanın sonunda iştirakçılar:
ultra-emal olunmuş qidalardan 25% daha az istifadə etdiklərini,
arıqladıqlarını,
BMI göstəricilərinin yaxşılaşdığını,
özlərini daha yaxşı hiss etdiklərini bildiriblər.
Araşdırma kiçik miqyaslı olsa da, nəticələr ümidverici hesab olunur.
Əsas nəticə
Mütəxəssislər hesab edir ki, piylənmə problemini həll etmək üçün yalnız bir üsul kifayət deyil. Çünki qida mühiti olduqca mürəkkəbdir.
Daha sağlam cəmiyyət yaratmaq üçün:
daha aydın qida etiketləri,
sağlam məhsulların əlçatan olması,
insanlara qidalanma bacarıqlarının öyrədilməsi,
dövlət səviyyəsində dəyişikliklər
hamısı birlikdə həyata keçirilməlidir.
Bu halda insanlar ultra-emal olunmuş qidaları daha asan tanıyıb məhdudlaşdıra və ümumi sağlamlıqlarını yaxşılaşdıra bilərlər.
Mənbə:BBC
Hazırladı:Ziyalə Əhmədli
Gundelik.az
