Cənubi Amerikanın böyük hissəsini əhatə edən Amazon meşələri dünyanın ən nəhəng və biomüxtəlifliyi ən yüksək təbii sistemlərindən biridir. Burada milyonlarla canlı növü, minlərlə bitki və balıq növü, yüzlərlə yerli icma və dünyanın ən böyük çay sistemlərindən biri yerləşir.
Amazon haqqında ən maraqlı məqamlardan biri isə budur: alimlər bu ərazini əsrlərdir araşdırsalar da, meşənin bəzi ucqar hissələrində hələ də elmə məlum olmayan canlı növlərinin mövcud olduğu düşünülür.
Gundelik.az bununla bağlı araşdırma hazırlayıb.
WWF-in məlumatına görə, Amazoniyada orta hesabla hər iki gündə yeni bir növ təsvir edilir.
Amazon nə qədər böyükdür?
Amazon təkcə bir meşədən ibarət deyil. Burada meşələr, çaylar, bataqlıqlar, su basan ərazilər və müxtəlif ekosistemlərdən ibarət nəhəng bir region var.
Amazon biome təxminən 6,7 milyon kvadratkilometr ərazini əhatə edir və Braziliya, Peru, Kolumbiya, Boliviya, Venesuela, Ekvador, Qayana və Surinam ərazilərinə, həmçinin Fransız Qvianasına yayılır. Amazonun böyük hissəsi Braziliyanın payına düşür.
Regionun mərkəzində isə dünyanın ən böyük su sistemlərindən biri olan Amazon çayı və onun saysız-hesabsız qolları yerləşir.
Burada hansı heyvanlar yaşayır?
Amazon meşələri dünyanın ən müxtəlif heyvan aləmlərindən birinə sahibdir.
Burada:
* yaquarlar;
* anakondalar;
* kaymanlar;
* tənbəl heyvanlar;
* meymunların çoxsaylı növləri;
* rəngarəng tutuquşular və makavlar;
* harpiya qartalları;
* zəhərli ox qurbağaları;
* çay delfinləri;
* piranhalar;
* nəhəng şirin su balıqları;
* müxtəlif ilan və sürünənlər yaşayır.
WWF Amazoniyada təxminən 50 min bitki növünün, 2 400-ə yaxın şirin su balığı növünün və 370-dən çox sürünən növünün olduğunu bildirir. Amazon eyni zamanda dünyanın ən böyük biomüxtəliflik mərkəzlərindən biri hesab olunur.
Yaquarlar
Amazon yaquarın əsas yaşayış məskənlərindən biridir. Bu yırtıcı meşə ekosistemində qida zəncirinin yuxarı pillələrində yerləşir və digər heyvan populyasiyalarının balansında mühüm rol oynayır.
Anakonda
Amazon çayları və bataqlıq ərazilərində yaşayan yaşıl anakonda dünyanın ən ağır ilanı hesab olunur. Bu nəhəng sürünən əsasən suya yaxın ərazilərdə yaşayır və balıq, tısbağa və müxtəlif məməlilərlə qidalana bilir.
Çəhrayı çay delfinləri
Amazonun ən qeyri-adi canlılarından biri çəhrayı çay delfinidir. Bu heyvan Amazon və Orinoko çay sistemlərində yaşayır və bölgənin simvolik canlılarından sayılır.
Amazonun altında və çaylarında nə var?
Amazonu yalnız ağacların yaratdığı sıx meşə kimi təsəvvür etmək düzgün deyil.
Bölgədə minlərlə kilometr uzunluğunda çay və çay qolları, mövsümi su basan meşələr və bataqlıq ərazilər mövcuddur.
Bu sularda piranhalardan tutmuş nəhəng şirin su balıqlarına qədər çoxsaylı canlılar yaşayır. Amazon hövzəsinin çayları həm təbiət, həm də burada yaşayan milyonlarla insan üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Amazon meşələri eyni zamanda atmosferə böyük həcmdə su buxarı buraxır. WWF-in məlumatına görə, ağacların atmosferə ötürdüyü su regionun və Cənubi Amerikanın yağıntı dövranında mühüm rol oynayır.
Meşənin dərinliklərində insanlar da yaşayır
Amazon tamamilə yaşayış olmayan və insan ayağı dəyməyən ərazi deyil.
WWF-in məlumatına görə, Amazon regionunda təxminən 47 milyon insan yaşayır. Onların arasında milyonlarla yerli xalq nümayəndəsi də var. Bölgədə yüzlərlə yerli qrup və çoxsaylı yerli dillər mövcuddur.
Bu xalqlar meşədən qida, dərman, tikinti materialları və digər ehtiyaclar üçün istifadə edirlər. Onların bir çoxunun meşə və onun canlıları haqqında nəsildən-nəslə ötürülən geniş bilikləri var.
Bəzi ucqar ərazilərdə isə xarici dünya ilə təması minimum olan və ya könüllü təcrid şəraitində yaşayan yerli qruplar mövcuddur. Xüsusilə Braziliyanın Javari vadisi kimi ərazilər bu baxımdan diqqət çəkir.
Amazonun hələ kəşf edilməmiş hissələri varmı?
Bəli.
Bu, Amazon haqqında ən çox maraq doğuran məsələlərdən biridir.
Müasir peyklər və digər texnologiyalar meşənin xəritələndirilməsini xeyli asanlaşdırsa da, Amazonun sıx və ucqar ərazilərində elmi baxımdan kifayət qədər öyrənilməmiş ekosistemlər qalır.
WWF bildirir ki, regionda milyonlarla növ mövcuddur və onların əhəmiyyətli hissəsi hələ elm tərəfindən təsvir edilməyib. Bəzi ucqar ərazilərdə isə növ müxtəlifliyinin çox böyük olduğu və hələ kəşf edilməmiş canlıların mövcud ola biləcəyi düşünülür.
Bu səbəbdən Amazon bəzən “dünyanın ən böyük təbii laboratoriyalarından biri” kimi xarakterizə edilir.
Burada yalnız heyvanlar yox, çoxsaylı dərman bitkiləri də var
Amazonun bitki müxtəlifliyi olduqca böyükdür.
Təxminən 50 min bitki növünün olduğu bildirilir və onların bir hissəsi ənənəvi tibbdə istifadə olunur. Yerli xalqlar əsrlər boyu müxtəlif bitkilərin xüsusiyyətlərini öyrənərək onlardan qida və müalicə məqsədləri ilə yararlanıblar.
Bu səbəbdən Amazon təkcə zooloqlar üçün deyil, botaniklər, ekoloqlar, farmakoloqlar və digər elm sahələri üçün də böyük əhəmiyyət daşıyır.
Amazon “dünyanın ağ ciyərləri”dirmi?
Amazon haqqında tez-tez “dünyanın ağciyərləri” ifadəsi işlədilir. Lakin bu, elmi baxımdan tam dəqiq təsvir deyil.
Amazonun əsas qlobal əhəmiyyəti onun atmosferdəki karbon və su dövranına, regional iqlimə və biomüxtəlifliyə təsirindədir.
WWF-in məlumatına görə, Amazon meşələrində və torpaqlarında təxminən 150-200 milyard ton karbon saxlanılır. Meşələrin məhv edilməsi bu karbonun atmosferə buraxılmasına və iqlim dəyişmələrinin güclənməsinə səbəb ola bilər.
Amazon hansı təhlükələrlə üz-üzədir?
Nəhəng ölçüsünə baxmayaraq, Amazon təhlükəsiz deyil.
Meşəyə əsas təzyiqlər arasında:
meşələrin qırılması;
maldarlıq üçün ərazilərin açılması;
kənd təsərrüfatının genişlənməsi;
qanunsuz ağac kəsilməsi;
mədənçilik;
yollar və digər infrastruktur layihələri;
meşə yanğınları;
iqlim dəyişmələri göstərilir.
Xüsusilə qızıl hasilatı bəzi ərazilərdə çayların civə ilə çirklənməsi və yerli icmaların sağlamlığı üçün əlavə risk yaradır. Son illərdə Amazonun bəzi yerli ərazilərində qızıl hasilatının əhəmiyyətli dərəcədə genişləndiyi barədə yeni araşdırmalar da dərc olunub.
Amazonun gələcəyi niyə bütün dünyanı maraqlandırır?
Amazonun taleyi yalnız Cənubi Amerika ölkələrinin problemi deyil.
Meşə regional yağış dövranına təsir edir, böyük miqdarda karbon saxlayır və planetin ən zəngin biomüxtəliflik mərkəzlərindən birini təşkil edir.
Alimlər və ekoloqlar uzunmüddətli meşə itkisi, iqlim dəyişməsi, quraqlıqlar və yanğınların bir-birini gücləndirə biləcəyindən narahatdırlar. WWF də Amazonun bəzi hissələrinin “tipping point” adlandırılan kritik həddə yaxınlaşa biləcəyi barədə xəbərdarlıq edir. Bununla belə, konkret hədd və onun vaxtı ilə bağlı elmi qeyri-müəyyənliklər mövcuddur.
Amazon meşələri sadəcə sıx ağaclardan ibarət nəhəng ərazi deyil. Burada milyonlarla canlı növü, dünyanın ən böyük çay sistemlərindən biri, yüzlərlə yerli xalq və minlərlə bitki növü mövcuddur.
Ən maraqlısı isə budur ki, Amazon haqqında bildiklərimiz onun bütün sirrlərini əhatə etmir. Elm inkişaf etdikcə meşənin dərinliklərindən yeni canlı növləri, yeni bitkilər və keçmiş insan məskənlərinin izləri aşkar edilir.
Bu baxımdan Amazon həm təbiətin, həm də elmin hələ tam bitməmiş böyük araşdırma sahələrindən biridir.
Nurəddin Abdullayev
Gundelik.az
