Gundəlik.az-ın məlumatına görə, Madaqaskarın sıx meşələrində yaşayan nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üz-üzə olan indri lemurları alimlərin diqqətini qeyri-adi səs qabiliyyətləri ilə çəkib. Yeni araşdırma göstərib ki, bu heyvanlar yüksək notlar çıxararkən ağızlarının formasını dəyişir və bununla səslərinin daha uzağa yayılmasına kömək edirlər. Maraqlısı isə odur ki, bu mexanizm insan opera müğənnilərinin yüksək notları daha yaxşı “proyeksiya” etmək üçün istifadə etdiyi üsullardan birinə bənzəyir.
Bu lemurlar niyə “oxuyur”?
İndri adi lemurlardan fərqlənən qeyri-adi canlıdır. Bu heyvanların əsas xüsusiyyətlərindən biri onların mahnıya bənzər, uzun və yüksək səslər çıxarmasıdır.
Onların səsi insan qulağına bəzən fəryadı, bəzən də siren səsini xatırladır. Lakin alimlərin fikrincə, bu səslər xaotik deyil. İndrilərin “mahnıları” müəyyən quruluşa malikdir və erkək və dişi fərdlərin səsləri bir-birini tamamlayaraq duet şəklində səslənə bilir.
Bəs bu heyvanlar niyə belə yüksək səslə “oxuyur”?
Cavab meşənin özündə gizlənir.
Madaqaskarın sıx tropik meşələrində ağaclar və bitki örtüyü heyvanların bir-birini görməsini çətinləşdirir. Bəzən qonşu qrup cəmi bir neçə metr məsafədə olsa belə, onu görmək mümkün olmur.
Bu vəziyyətdə səs əsas kommunikasiya vasitəsinə çevrilir.
“Biz buradayıq” mesajı
Tədqiqatçılara görə, indrilərin mahnılarının əsas funksiyalarından biri ərazi bildirişidir.
Başqa sözlə, heyvan sanki meşənin içindən qonşu qruplara mesaj göndərir:
“Bu ərazi tutulub. Biz buradayıq”.
Beləliklə, səs yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də ərazi sərhədlərinin qorunmasına kömək edən mexanizmə çevrilir.
Tədqiqatın müəlliflərindən Filippo Carugati bildirir ki, qruplar bir-birini meşədə gördükdə onların ərazi mahnıları daha da uzana bilir. Bu isə səsli ünsiyyətin həmin heyvanların sosial davranışında mühüm rol oynadığını göstərir.
Alimlər 19 heyvanı necə araşdırdı?
Yeni araşdırmanın əsasını Madaqaskarda yaşayan vəhşi indriların çəkilmiş görüntüləri təşkil edib.
Tədqiqatçılar 19 vəhşi indridən əldə olunmuş **83 video yazısını** təhlil ediblər. Onlar videolarda heyvanların üz hərəkətlərini kadr-kadr izləyib, daha sonra həmin görüntüləri sinxronlaşdırılmış səs yazıları ilə müqayisə ediblər.
Əsas sual belə olub:
İndri daha yüksək not çıxaranda ağzının formasını dəyişirmi?
Nəticə olduqca aydın olub.
Bəli.
Heyvan yüksək tonlu səslər çıxararkən ağzını daha geniş açır.
İnsan soprano ilə oxşarlıq haradadır?
Məhz bu məqam araşdırmanı maraqlı edən əsas nəticədir.
İnsan opera müğənniləri yüksək notları daha uzağa və güclü çatdırmaq üçün ağız və boğazın formasını dəyişə bilirlər. Bu proses səs traktının rezonans xüsusiyyətlərinə təsir edir.
Alimlər indrilərdə də buna bənzər mexanizm müşahidə ediblər.
Sadə dillə desək, ağız və boğaz müəyyən mənada səs üçün “rezonans borusu” kimi fəaliyyət göstərir. Onun formasını dəyişmək səsin hansı tezlikləri daha yaxşı gücləndirəcəyinə təsir edə bilər.
İndri yüksək notlara qalxarkən ağzını genişləndirir və bu dəyişiklik səsin daha uzağa yayılmasına kömək edir.
Tədqiqatçılar bu mexanizmi “formant tuning” adlandırırlar.
Deməli, indri opera oxuyur?
Tam olaraq yox.
Alimlərin dediyi “soprano” ifadəsi heyvanın insan kimi musiqi ifa etməsi anlamına gəlmir.
Burada söhbət səsin yaranması və yayılması mexanizmindəki oxşarlıqdan gedir.
İnsan opera müğənnisi də, indri də yüksək səs çıxararkən səs traktının formasını dəyişərək müəyyən tezlikləri daha yaxşı gücləndirə bilər.
Lakin onların məqsədləri tamamilə fərqlidir.
Opera müğənnisi səhnədə səsini orkestrin üzərindən auditoriyaya çatdırır.
İndri isə sıx tropik meşədə öz qrupuna və qonşularına çatmaq üçün səsindən istifadə edir.
Onların “mahnıları” yalnız ərazi üçün deyil
Alimlər indrilərin səslərinin başqa funksiyası da olduğunu müəyyənləşdiriblər.
Bəzən qrupun üzvləri meşədə bir-birindən ayrılır.
Belə hallarda onların daha yavaş və aralarında daha uzun fasilələr olan səslər çıxardığı müşahidə edilir.
Tədqiqatın həmmüəllifi Chiara De Gregorio bunu insanların meşədə bir-birini çağırmasına bənzədir. Bir insanın “Mən buradayam” deməsi və qarşı tərəfdən cavab alması kimi, indrilər də səslə bir-birlərini tapa bilirlər.
Bu baxımdan onların mahnısı sadəcə gözəl və qeyri-adi səs deyil.
Bu, meşədə bir-birini itirməmək üçün istifadə olunan kommunikasiya sistemidir.
İndrilər “musiqiçi” heyvanlar arasında tək deyil
İndrilərin səs mexanizmi heyvanlar aləmində tamamilə unikal deyil.
Alimlər bəzi digər heyvanların da səslərini daha uzağa çatdırmaq üçün səs traktlarının formasını dəyişdirdiyini müşahidə ediblər.
Bənzər mexanizmlər ulayan canavarlarda və gibbonlarda da araşdırılıb. Bu nümunələr göstərir ki, müxtəlif heyvan növləri bir-birindən asılı olmadan uzaq məsafəyə səs ötürmək üçün oxşar bioloji həllər inkişaf etdirə bilirlər.
Bu isə təkamül baxımından da maraqlı sual yaradır:
Niyə bir-birindən çox fərqli heyvanlar eyni problemin həlli üçün oxşar üsullara əl atırlar?
Cavab sadədir: meşədə və ya açıq ərazidə uzaqdakı fərdlə əlaqə saxlamaq lazımdırsa, güclü və yaxşı yayılan səs böyük üstünlük verir.
70 milyon il əvvəl ayrılan canlılarda oxşar mexanizm
İnsanlarla indrilər hər ikisi primatdır.
Lakin onların təkamül xətləri təxminən 70 milyon il əvvəl ayrılıb.
Bu baxımdan alimlərin aşkarladığı oxşarlıq xüsusilə maraqlıdır.
Müxtəlif təkamül yolları keçmiş iki canlı qrupu uzaq məsafədən ünsiyyət problemini həll etmək üçün səs traktının formasını dəyişmək kimi oxşar mexanizmdən istifadə edir.
Bu, təkamüldə “konvergent” uyğunlaşmaya nümunə kimi qiymətləndirilə bilər: fərqli canlılar oxşar problemlərlə qarşılaşdıqda bəzən oxşar bioloji həllər formalaşdırırlar.
Bəs bu “müğənnilər” niyə təhlükədədir?
Araşdırmanın diqqətçəkən başqa tərəfi də budur.
İndrilər yalnız qeyri-adi səs qabiliyyətinə malik heyvanlar deyil. Onlar həm də kritik təhlükə altında olan növlər sırasındadır.
İndrilər yalnız Madaqaskarda, meşə mühitində yaşayırlar. Onların əsas problemlərindən biri yaşayış mühitinin məhv edilməsi və meşələrin parçalanmasıdır.
Tədqiqatçılar bildirirlər ki, indriləri digər bəzi heyvan növləri kimi əsirlikdə saxlamaq və çoxaltmaq da olduqca çətindir.
Bu səbəbdən onların gələcəyi birbaşa təbii yaşayış mühitinin qorunmasından asılıdır.
Alimlər nəyi sübut etdilər?
Yeni araşdırmanın ən mühüm nəticəsini bir cümlə ilə belə ifadə etmək olar:
İndri yüksək notlara qalxarkən ağız formasını dəyişir və bu dəyişiklik səsinin daha yaxşı yayılmasına kömək edir.
Bu, insan opera müğənnilərində müşahidə olunan səs rezonansına bənzər mexanizmdir.
Amma burada daha böyük bir nəticə də var.
İndrilərin “mahnıları” onların sadəcə qeyri-adi səslər çıxarmadığını göstərir. Onlar mürəkkəb sosial və ərazi davranışlarının bir hissəsi kimi səsdən istifadə edirlər.
Meşənin sıxlığında bir-birini görmək çətin olduqda, onların səsi kilometrlərlə uzağa getməsə belə, qrupun sosial həyatını təşkil edən mühüm “rabitə xəttinə” çevrilir.
Meşədə eşidilən qəribə səs əslində bir mesajdır
İndrilərin səsləri insan qulağına qəribə, hətta bir qədər kədərli və sirli gələ bilər.
Amma həmin səslər onlar üçün tamamilə başqa məna daşıyır.
Bu, qonşuya ərazi haqqında xəbərdarlıqdır.
Bu, qrup üzvlərinə “buradayam” mesajıdır.
Bu, meşədə bir-birini tapmaq üsuludur.
Və bütün bunları mümkün edən mexanizmlərdən biri insan opera müğənnilərinin yüksək notlarda istifadə etdiyi üsula təəccüblü dərəcədə bənzəyir.
Gundelik.az-ın məlumatına görə, alimlərin yeni araşdırması göstərir ki, təbiətin ən qeyri-adi “müğənnilərindən” biri insanlardan çox-çox uzaq təkamül yoluna malik olsa da, səsini uzağa çatdırmaq üçün oxşar bioloji həll tapıb.
Nurəddin Abdullayev
Gundelik.az
