İran ABŞ tərəfindən hücuma məruz qalacağı təqdirdə cavab verəcəyini bildirib. BBC mənbələri və fəallar hökumətin sərt tədbirləri nəticəsində etirazlarda artıq yüzlərlə insanın öldürüldüyünü xəbər verirlər.
Tehrandakı bir mənbə bazar günü BBC-yə deyib: “Burada vəziyyət çox-çox pisdir. Dostlarımızın çoxu öldürülüb. Onlar canlı güllələrdən istifadə edirdilər. Bura müharibə zonasına bənzəyir, küçələr qan içindədir. Meyitləri yük maşınları ilə aparırlar.”
BBC Tehranın yaxınlığındakı bir morqda çəkilmiş görüntülərdə təxminən 180 meyit torbası sayıb. ABŞ-da yerləşən İnsan Haqları Fəalları Xəbər Agentliyi ölkə üzrə 495 etirazçının və 48 təhlükəsizlik əməkdaşının ölümünü təsdiqlədiyini bildirib.
Agentliyin məlumatına görə, iki həftə davam edən iğtişaşlar zamanı daha 10 600 nəfər saxlanılıb.
ABŞ etirazçıların öldürülməsi ilə bağlı İrana müdaxilə edə biləcəyi ilə hədələyib. Lakin bazar günü ABŞ prezidenti Donald Tramp iranlı liderlərin onunla əlaqə saxladığını və “danışıqlar aparmaq istədiklərini” deyib.
Bununla belə, Tramp əlavə edib ki, ABŞ “görüşdən əvvəl hərəkətə keçməli ola bilər.”
Tramp ABŞ-ın nəyi nəzərdən keçirdiyini dəqiqləşdirməsə də, bazar günü “çox güclü variantlara baxdıq” deyib. Bir rəsmi BBC-nin ABŞ-dakı tərəfdaşı CBS-ə bildirib ki, Trampa İrana qarşı mümkün hərbi zərbələr barədə məlumat verilib.
Rəsmilərin Wall Street Journal-a dediyinə görə, digər variantlara hökumət əleyhinə onlayn mənbələrin gücləndirilməsi, İran ordusuna qarşı kiber-silahların istifadəsi və ya əlavə sanksiyaların tətbiqi də daxildir.
İran parlamentinin sədri xəbərdarlıq edib ki, ABŞ hücum edərsə, İsrail və regiondakı ABŞ-ın hərbi obyektləri və dəniz nəqliyyatı legitim hədəflərə çevriləcək.
İnflyasiyanın kəskin artımına qarşı başlayan etirazlar indi İranın ali lideri Ayətullah Əli Xameneinin dini hakimiyyətinə son qoyulması tələbləri ilə davam edir.
İranın baş prokuroru bildirib ki, etiraz edən hər kəs “Allahın düşməni” hesab ediləcək – bu isə ölüm cəzası ilə cəzalandırıla bilən bir cinayətdir. Xamenei isə nümayişçiləri Trampı “razı salmaq” istəyən “bir dəstə vandal” adlandırıb.
Bazar günü İran ABŞ və İsrailə qarşı “milli döyüşdə öldürülən şəhidlər” üçün üç günlük matəm elan edib.
Bir neçə xəstəxananın əməkdaşları BBC-yə son günlərdə ölən və yaralanan etirazçıların sayının onları çıxılmaz vəziyyətə saldığını bildiriblər.
BBC Persian təsdiqləyib ki, cümə gecəsi Rəşt şəhərindəki bir xəstəxanaya 70 cəsəd gətirilib. Tehrandakı bir xəstəxananın tibb işçisi isə BBC-yə deyib: “Təxminən 38 nəfər öldü. Bir çoxu təcili yardım çarpayılarına çatanda artıq həyatını itirmişdi… Gənclərin başına və ürəyinə birbaşa atəş açılmışdı. Çoxu xəstəxanaya belə çata bilmədi.”
BBC və digər beynəlxalq media qurumları İrandan birbaşa reportaj verə bilmir. Hökumət cümə axşamından interneti kəsib və bu da məlumatların əldə edilməsini və yoxlanmasını çətinləşdirib.
Buna baxmayaraq, bəzi görüntülər yayılıb. Onların arasında Kəhrizəkdə yerləşən Tehran Əyalətinin Məhkəmə Tibbi Mərkəzində cərgə ilə düzülmüş meyit torbalarını göstərən video da var.
Görüntülərdən birində təxminən 180 bükülmüş və ya kəfənlənmiş cəsəd görünür, onların çoxu açıq havadadır. Yaxınlarını axtaran insanların fəryad səsləri eşidilir.
Canlı insanların kimliyini qorumaq üçün görüntülər bulanıqlaşdırılıb, çünki onlar hakimiyyət tərəfindən daha ciddi təqiblərlə üzləşə bilərlər.
BBC Verify tərəfindən təsdiqlənmiş bir neçə video Məşhəddə – İranın ikinci ən böyük şəhərində – etirazçılarla təhlükəsizlik qüvvələri arasında toqquşmaları göstərir.
Maskalı etirazçılar zibil qutuları və tonqallar arxasında gizlənir, uzaqda isə təhlükəsizlik qüvvələri düzülüb. Avtobusa bənzər bir nəqliyyat vasitəsi alov içindədir.
Çoxsaylı atəş səsləri və qazan-tava döyülməsini xatırladan səslər eşidilir.
Yaxınlıqdakı körpüdə dayanan bir şəxs bir neçə istiqamətə atəş açır, digərləri isə hasarın arxasında gizlənir.
Tehranda şənbə gecəsi çəkilmiş və təsdiqlənmiş videoda etirazçıların Gişa rayonunda küçələri ələ keçirdiyi, Punak meydanında qazan-tava döyüldüyü və Heravi rayonunda kütlənin dini hakimiyyətin sonunu tələb etdiyi görünür.
İran prezidenti Məsud Pezeşkian iğtişaşlarda ABŞ və İsraili günahlandırıb.
“Onlar ölkə daxilində və xaricində bəzi şəxsləri öyrədiblər, terrorçuları ölkəyə gətiriblər, məscidləri yandırıblar, Rəştdə bazarları və dükanları yandırıblar,” – deyə o, sübut təqdim etmədən bildirib.
Lakin BBC Persian və BBC Verify tərəfindən təsdiqlənmiş görüntülər göstərir ki, İran təhlükəsizlik qüvvələri bir neçə bölgədə – o cümlədən Tehranda, qərbdə Kirmanşah vilayətində və cənubda Buşehr bölgəsində – etirazçılara atəş açıb.
Keçən həftə sonu Qərbi İlam şəhərinin mərkəzində çəkilmiş digər təsdiqlənmiş videolarda da təhlükəsizlik qüvvələrinin İmam Xomeyni xəstəxanası istiqamətində atəş açdığı görünür. Etirazçılar orada mitinq keçirirdilər.
Hazırda İranda internet əsasən daxili şəbəkə ilə məhdudlaşıb və xarici aləmlə əlaqə ciddi şəkildə kəsilib. Bu etirazlar zamanı hakimiyyət ilk dəfə olaraq həmin daxili şəbəkəni də xeyli məhdudlaşdırıb.
BBC Persian-ə danışan ekspert bildirib ki, bu internet kəsintisi 2022-ci ildəki “Qadın, Həyat, Azadlıq” etirazlarından daha sərtdir.
İnternet araşdırmaçısı Əlirza Mənafi deyib ki, xarici dünya ilə əlaqənin yeganə real yolu Starlink peyk sistemi ola bilər, lakin belə bağlantıların hökumət tərəfindən izlənilə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib.
Bazar günü ABŞ-da yaşayan və etirazçıların geri dönməsini tələb etdiyi İranın son şahının sürgündəki oğlu Rza Pəhləvi sosial şəbəkədə Trampın “sizin təsvirəgəlməz cəsarətinizi diqqətlə izlədiyini” yazıb.
“Dünyanın hər yerində həmvətənləriniz qürurla sizin səsinizi hayqırır,” – deyə o bildirib və əlavə edib: “Mən bilirəm ki, tezliklə sizin yanınızda olacağam.”
Pəhləvi iddia edib ki, İslam Respublikası “muzdluların ciddi çatışmazlığı” ilə üzləşib və “bir çox silahlı və təhlükəsizlik qüvvələri iş yerlərini tərk edib və ya xalqı boğmaq əmrlərinə tabe olmayıb.” BBC bu iddiaları təsdiqləyə bilməyib.
O, insanları bazar axşamı da etirazları davam etdirməyə çağırıb, lakin “canınızı təhlükəyə atmamaq” üçün qruplarla hərəkət etməyi tövsiyə edib.
Böyük Britaniyada sosial mediada yayılan videolarda etirazçıların həm şənbə, həm də bazar günü İranın Londondakı səfirliyinin eyvanından İran bayrağını endirdiyi görünür.
İran dövlət mediasının məlumatına görə, bu hadisələrdən sonra İran Tehrandakı Britaniya səfirini XİN-ə çağırıb.
Mənbə: BBC
Hazırladı: Ziyalə Əhmədli
Gundelik.az
