Hər şey bir səssizlikdən başladı — içində həm işığın xiffətini, həm qaranlığın ağırlığını daşıyan, insanın özünə belə etiraf etməyə qorxduğu bir səssizlikdən. Elə bil dünya axıb gedirdi, amma Səlim o axının içində deyil, kənarında dayanmışdı; sanki həyatın özündən deyil, həyatın ona göstərdiyi kölgələrdən ibarət bir yerdə yaşayırdı. Hər kəs danışırdı, hər kəs tələsirdi, amma onun içində başqa bir dünya — insanın ən sonda üz-üzə qaldığı dünya vardı: vicdanın dünyası.
Uşaqlıqdan ona “vicdanlı uşaq” deyirdilər. O vaxt bu sözlər bir tərif, bir üstünlük kimi görünürdü. Lakin illər keçdikcə o başa düşdü ki, vicdan — tərif deyil, insanın içində daşıdığı görünməz, amma ağır bir yükdür. Çünki vicdan susmur, susanda da susqunluğu ilə danışır. İnsanların çoxu bu səsi eşitməkdən qaçır. Səlim isə bu səsdən qaçmağı bacarmırdı.
Onun ilk yanılması, ilk çatlaması uşaqlıq dostu Ənvərdən gəldi. Bir vaxtlar yağışdan eyni damın altına sığınan, qaranlıqda bir-birinə güvənən, “biz heç vaxt bir-birimizi satmarıq” deyə uşaqcasına and içən iki saf ürək idilər.
Həmin andın səsi illər sonra başqa formada qayıtdı:
— “Səlim, sənə güvənirlər. Soruşsalar, mənim dediyim kimi danış. Mən günahsızam.”
Səlim tərəddüd etdi. Yalanı ağzına gətirmək ona günah kimi gəlirdi. Yenə də soruşdu:
— “Bəs özün niyə izah etmirsən?”
Ənvərin gülüşü soyuq idi — soyuqluğu ilə içindəki həqiqəti gizlədirdi:
— “Sənin sözünə inanırlar. Mənə çətinlik yaratmazsan, düzdür?”
İnsan ən böyük yarasını ən çox güvəndiyindən alır.
Səlim də həmin gün bir yalanın içində vasitəyə çevrildiyini anladı. Ənvər günahını ört-basdır etmək üçün onu sadəcə bir vasitə kimi görmüşdü.
Və özünü müdafiə etmək üçün yalnız bir cümlə demişdi:
— Həyat budur da, Səlim. Hər şey belə işləyir.
Ənvərin o bir cümləsi illərlə onun içində sağalmayan bir yara kimi qaldı.
Həmin gün o başa düşdü ki, “dünya belədir” deyənlər əslində öz pisliklərinə məntiq axtaranlardır.
Zaman keçdikcə həyat onu başqa maskalarla da tanış etdi. İnsanlar bəzən gülür, amma gözləri gülmür; tərifləyir, amma içində başqa hesab aparır.
Şirkətdə rəhbər olan Fəridin dediyi cümlə hər dəfə eyni idi:
— “Səlim, sənin kimi dürüst insan az tapılır.”
Bu sözlər onun ruhunu oxşamırdı. Sanki təbəssümün arxasında bir buz vardı — insanı yox, insanın faydasını görən bir soyuqluq.
Bir gün Fərid bir sənəd uzadıb dedi:
— “Bunu imzala. Məsuliyyət sənə düşsə də narahat olma, mən hər şeyin arxasındayam.”
Səlim sakit, amma içində dağ kimi duran bir qətiyyətlə cavab verdi:
— “Anlamadığım sənədə imza atmıram.”
Bu cümlə maskanın düşdüyü an idi.
Riyakar insanın üzündəki təbəssüm bir anda qırıldı.
Fərid soruşdu:
— “Yəni komandana güvənmirsən?”
Səlimin səsi soyuq, amma şəffaf idi:
— “Mən sadəcə vicdanıma xəyanət etmirəm.”
Riyakarlığın ən böyük qorxusu — səmimiyyətdir.
Çünki səmimiyyət bir anlıq parıltıyla maskaları yandırır.
Səlimin həyatında bir də istifadə edən insanların sonsuz iştahı vardı. Onlardan biri Aysu idi.
O, inciməyi bacarırdı, incitməni də. Təbəssümü gözəl idi, amma sanki içindəki boşluğu gizlətmək üçün gülümsəyirdi. Hər dəfə eyni cümlə ilə başlayırdı:
— “Sənin kimi yaxşı insan yoxdur, Allah səni yaxşı yaradıb.”
Bu tərif deyildi — onun ehtiyaclarının yumşaq, lakin davamlı tələsiyə çevrilmiş bir pərdəsi idi.
Aysu hər şey istəyirdi:
pul, zaman, diqqət… hətta öz səhvlərinin məsuliyyətindən qaçma haqqı.
Bir gün Səlim dayandı və soruşdu:
— “Mən sənə kömək edirəm… bəs sən mənim haqqımı düşünürsən?”
Aysu dərhal qurban roluna keçdi:
— “Mən səni incitmək istəmirdim… Mənim kimim var? Mən yalnız sənə güvənirəm.”
İstifadə edən insanlar yaxşı insanı fəzilət üçün deyil — əlçatanlıq üçün sevirlər.
Aysu bir dəfə borcunu üç ay sonra qaytaranda belə dedi:
— “Sən yaxşısan, sənə nə fərqi var?”
Bu cümlə insanın yaxşılığına vurulan ən incə, amma ən kəsici zərbə idi.
Bir axşam parkda oturarkən, qaranlığın içində yalnız yarpaqların xışıltısı onu dinləyirdi.
O isə öz-özünə soruşurdu:
— “Niyə insanlar yaxşılığı zəiflik zənn edir? Niyə saflığı aldanmaq kimi görürlər? Niyə yalan danışanlar özlərini haqlı hiss edir?”
İçindən gələn səs isə illərin ağırlığını daşıyırdı:
— “Çünki çoxu vicdanın nə olduğunu unudub.”
Və ən acı həqiqət:
İnsanların çoxu vicdanlarına baxmaqdan qorxur.
Çünki baxsalar… özləri ilə üzləşəcəklər.
Yalan danışmaq xəyanətdən də pisdir.
Səlim o gün başa düşdü ki:
Xəyanət insanı yaralayır, amma yalan ruhu çürüdür.
Çünki xəyanətdə bəzən zəiflik var amma yalan — şüurlu bir zəhərdir. Səni tədricən öldürür və bunu edən adam bundan heç utanmır.
Yalan danışanların ən böyük xüsusiyyəti isə budur: Onlar özlərini həmişə haqlı hesab edirlər. Vicdanı susdurmağı bacaran insan, başqalarının həqiqətini də eşitmir.
Xəyanət bir dəfə vurur, yalan isə hər gün bir az. O, ən təhlükəli zəhərdir — çünki insan ona alışdıqca vicdan korlaşır.
Vicdan hökm verən hakim deyil, qorxudan bir fısıltı da deyil; o yalnız yol göstərir.
Amma o yolla getmək — insanın öz seçimidir.
Bəzən bu seçim təkliyə aparır.
Bəzən susmağa məcbur edir.
Amma yanlışların içində çox olmaq — doğru etmək demək deyil.
Bir gün Ənvər yenidən çıxdı qarşısına:
— “Səlim, hər zaman yanımda olmusan. Bu dəfə də mənə dayaq ol.”
Əvvəllər olsa, Səlim tərəddüd edərdi.
Amma indi içindəki yaralar ona güc vermişdi.
Səsi sakit, amma sınmaz idi:
— “Mən sənin dostunam, amma sənin yalanlarının yanında dayana bilmərəm.”
Ənvər çaşdı:
— “Yəni nə?”
Səlim cavab verdi:
— “Yəni mən sənin yanında olaram… amma günahının içində yox.”
Bu söz illərlə susdurulmuş vicdanın gecikmiş, amma tam yerinə düşən hökmü idi.
Vicdanla yaşamaq — tənhalığın içində güc tapmaq
Səlim həmin gün anladı:
Vicdanın səsinə görə tək qalmaq mümkündür, amma bu təkliyin içində insan özünü tapır.
Əsl güc — riyakarlığa uymamaq, “hamı belə edir” fikrinə boyun əyməməkdir.
Bir səhər güzgüyə baxıb pıçıldadı: — “Bəlkə mən aldanmışam… amma heç kimi aldatmamışam. Vicdanım təmizdirsə, deməli yolum düz olub.”
Bu, insanın özünə verdiyi ən böyük təsəllidən çox — həqiqi barışıq idi.
O gündən sonra o dəyişdi. Saflığından istifadə edənlər yenə çıxırdı, amma artıq əvvəlki kimi deyildi — daha ayıq, daha düşüncəli, daha möhkəm idi. Onun sakitliyi zəifliyin yox, içindəki sarsılmaz qərarın təzahürü idi.
Və o bir həqiqəti dərk etmişdi: İnsanlar dəyişir.
Sözlər yalan ola bilir.
Dostluqlar sınır.
Amma vicdan — heç vaxt səni tərk etmir.
Səlim yoluna tək davam edirdi, amma bu təklik — itmişlik deyildi.
Çünki vicdanın işığı ilə gedən insan gecikə bilər, yorula bilər, yaralana bilər… amma heç vaxt qaranlıqda qalmır.
O bilirdi: görünməyən yaralar sağalır… Amma vicdanın qoyduğu izlər — insanın özünü formalaşdırır.
Bu izlər onunla qalırdı. Amma o da artıq bu izlərlə yaşamağı öyrənmişdi.
Çünki bəzi izlər ağrı üçün deyil — insanı insan etmək üçündür.
Nahid Tağıyev
Maliyyəçi, biznes təlimçi
https://www.facebook.com/nahidtaghiyev
