ABŞ prezidenti Donald Trumpın Çinə son səfəri beynəlxalq siyasətin ən çox müzakirə olunan hadisələrindən birinə çevrilib. ABŞ–Çin münasibətlərinin gələcəyi, texnologiya rəqabəti, İran və Rusiya faktorları, eləcə də Tayvan məsələsi fonunda bu səfərin mümkün nəticələri geniş maraq doğurur. Gundelik.az-a müsahibəsində politoloq, siyasi elmlər doktoru Elşad Mirbəşiroğlu hesab edir ki, Vaşinqton artıq Pekinin qlobal güc reallığını qəbul etməyə məcburdur.
Elşad müəllim, Donald Trampın Çinə səfərini necə qiymətləndirirsiniz?
– Hesab edirəm ki, bu səfər bir çox cəhətdən Çinin diplomatik və siyasi üstünlüyünü nümayiş etdirir. Çünki Tramp səfər öncəsi Çinə qarşı müxtəlif istiqamətlərdə təzyiq siyasəti həyata keçirməyə çalışdı. Ticarət və rüsum müharibəsi başladı, Çin isə buna adekvat cavab verdi və ABŞ istədiyi nəticəni əldə edə bilmədi.
Digər tərəfdən, Vaşinqton düşünürdü ki, İran üzərində qətiyyətli üstünlük əldə etməsi Çinin də mövqelərini zəiflədəcək. Çünki Çin enerji daşıyıcılarının mühüm hissəsini İrandan alır. Amma bu plan da nəticə vermədi. ABŞ eyni zamanda Pekinə Rusiya və İranla münasibətləri zəiflətmək üçün təzyiqlər göstərsə də, Çin öz iradəsini və dayanıqlığını qorudu.
Sizcə, bu vəziyyət Trampın danışıqlardakı mövqeyinə necə təsir edəcək?
– Məncə, Tramp bu səfərə kifayət qədər zəif mövqedən gedir. Artıq ABŞ-ın Çinə hansısa şərt diktə etməsi real görünmür. Əksinə, əsas məqsəd münasibətlərin normallaşdırılması olacaq.
ABŞ və Çin arasında gərginlik uzun illərdir davam edir. Hələ demokratların hakimiyyəti dövründə də Çinin texnoloji yüksəlişi Vaşinqtonu ciddi narahat edirdi. Bu gün artıq dünya təkqütblü deyil. ABŞ-la yanaşı, Çin də supergüc statusunu möhkəmləndirib. Vaşinqton anlayır ki, Çin kimi bir dövləti sanksiyalar və məhdudiyyətlərlə zəiflətmək mümkün deyil.
ABŞ–Çin münasibətlərində texnologiya amili nə qədər önəmlidir?
– Bu səfərin əsas istiqamətlərindən biri məhz texnologiya sahəsində əməkdaşlıq ola bilər. Çünki Trampla yanaşı, Elon Musk və digər iri texnologiya şirkətlərinin rəhbərlərinin də səfərdə iştirak etməsi bunu göstərir.
Müasir innovativ texnologiyalar sahəsində əməkdaşlıq həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan tərəflər üçün əhəmiyyətlidir. ABŞ-da qarşıdan gələn Konqres seçkiləri fonunda iqtisadi uğurlar Tramp və respublikaçılar üçün mühüm siyasi dividend gətirə bilər.
Çin Rusiya–Ukrayna və ABŞ–İran qarşıdurmalarında vasitəçi rolunu oynaya bilərmi?
– Çin birbaşa hansısa öhdəlik götürməyə çalışmayacaq. Amma Vaşinqton Pekindən müəyyən dəstək gözləyə bilər. ABŞ çox yaxşı anlayır ki, Çinin həm İran, həm də Rusiya üzərində müəyyən təsir imkanları var.
Xüsusilə İran istiqamətində ABŞ istədiyi nəticələri əldə edə bilmədiyi üçün Tramp seçkilər ərəfəsində vəziyyətdən siyasi baxımdan minimum itkilərlə çıxmağa çalışır. Bu baxımdan Çinlə münasibətlərin normallaşdırılması və Pekinin dəstəyinin alınması Vaşinqton üçün vacib görünür.
Çin üçün əsas prioritetlər hansılardır?
– Çin üçün ən vacib məsələlərdən biri Tayvan problemidir. Pekin ABŞ-ın Tayvana dəstəyinin zəiflədilməsini istəyəcək. Respublikaçıların bu məsələyə yanaşması demokratlardan müəyyən qədər fərqlənir və Çin də bu fərqləri dərinləşdirməyə çalışa bilər.
Digər mühüm məsələ isə Hörmüz boğazında sabitliyin bərpasıdır. Çin enerji təhlükəsizliyi baxımından bölgədə gərginliyin azalmasında maraqlıdır. Buna görə də İranla ABŞ arasında müəyyən razılaşmanın əldə olunmasını dəstəkləyə bilər.
Yekun olaraq bu səfərin beynəlxalq siyasətə təsiri necə olacaq?
– Hesab edirəm ki, hazırkı mərhələdə Çin həm Yaxın Şərqdə, həm də qlobal siyasətdə həlledici güclərdən biridir. ABŞ da bunu qəbul etməyə başlayıb. Ona görə tərəflər münasibətləri normallaşdırmaq və gələcək təmasları intensivləşdirmək istiqamətində addımlar ata bilərlər.
Bu səfər göstərir ki, artıq beynəlxalq münasibətlər sistemində Çin faktoru nəzərə alınmadan ciddi qərarlar vermək mümkün deyil.
Müsahibəni hazırladı: Səid Mikayılzadə
Gundelik.az
