Qış aylarının əvəzolunmazlarından biri olan C vitamini bu dəfə immunitetə təsiri ilə deyil, xərçəng araşdırmalarındakı potensial rolu ilə gündəmdədir. Yüksək dozada venadaxili verilən C vitamininin ağızdan qəbul edilən C vitaminindən qat-qat yüksək qan səviyyələrinə çata bildiyi və fərqli bioloji təsirlər göstərə bildiyi məlumdur. 2024-cü ildə dərc olunan kiçik klinik araşdırma isə metastatik mədəaltı vəzi xərçəngində kimyaterapiyaya əlavə edilən yüksək dozalı C vitamininin sağqalma nəticələrini yaxşılaşdıra biləcəyinə dair diqqətçəkən nəticələr ortaya qoyub.
İllərdir onu portağal, naringi və qış xəstəlikləri ilə birlikdə xatırlayırıq. Lakin elm dünyası indi C vitamininin daha fərqli xüsusiyyətini araşdırır: yüksək dozada venadaxili tətbiq edildikdə xərçəng hüceyrələrinin oksidləşdirici stress mexanizmlərinə təsir göstərə bilməsi.
Son klinik nəticələr xüsusilə mədəaltı vəzi xərçəngində ümidverici nəticələr ortaya qoysa da, mütəxəssislər bu üsulun hələ standart xərçəng müalicəsinin alternativi olmadığını vurğulayırlar.
Dr. Furkan Burak Hürriyet qəzetindəki köşəsində C vitamininin xərçəng müalicəsinə təsirlərindən yazıb. Həmin yazı belədir:
İllərdir hər qış qapımızı döyəndə eyni ritualı təkrarlayırıq: “Bol-bol portağal ye, C vitamini qəbul et, immunitetin güclənsin”. Lakin müasir tibb dünyası C vitamininə yalnız “soyuqdəyməyə qarşı vasitə” kimi baxmağı çoxdan dayandırıb.
İkiqat Nobel mükafatı laureatı olan kimyaçı Linus Pauling 1970-ci illərdə yüksək dozada C vitamininin terminal xərçəng xəstələrinin ömrünü 4-5 dəfə uzada biləcəyini irəli sürmüşdü. Lakin həmin dövrdə aparılan müqayisəli tədqiqatlarda C vitamini venadaxili deyil, ağızdan qəbul edilirdi.
Ağızdan qəbul edildikdə qanda müəyyən səviyyəni keçə bilmədiyi üçün gözlənilən nəticə əldə olunmadı və bu nəzəriyyə uzun illər kənara qoyuldu. Bu gün isə müasir onkologiyada böyük bir dəyişiklik yaşanır. Artıq bilirik ki, C vitamini yalnız hüceyrələri qoruyan qalxan — yəni antioksidant deyil; venadaxili yüksək dozada tətbiq edildikdə xərçəng hüceyrələrini seçici şəkildə hədəfə alan pro-oksidant təsirə də malik olur.
Yəni antioksidant hüceyrələri qoruyan, pro-oksidant isə oksidləşdirici prosesi gücləndirən və hüceyrələrə zərər verə bilən maddə kimi düşünülə bilər. Bugünkü yazımızda C vitamininin portağal suyundan kənardakı təsirlərindən bəhs edəcəyik.
AĞIZDAN QƏBUL EDİLƏN ƏLAVƏ, YOXSA VENADAXİLİ MÜALİCƏ?
Qeyri-xətti biologiya tibb dünyasının ən maraqlı həqiqətlərindən biridir. Biz adətən “çoxu daha yaxşıdır” deyə düşünürük. Lakin orqanizmimizin qaydaları bizim məntiqimizdən çox fərqli işləyir.
Ağızdan qəbul etdiyiniz C vitamini bağırsaqlardakı sorulma məhdudiyyətləri səbəbindən qanda heç vaxt müəyyən səviyyədən yuxarı qalxmır. İstər bir stəkan portağal suyu için, istərsə də bir ovuc həb qəbul edin, orqanizminiz ehtiyacı olan miqdarı mənimsəyir, artıq hissəni isə böyrəklər vasitəsilə xaric edir.
Bu, orqanizmin bizi həddindən artıq yüklənmədən qoruyan mexanizmidir. Lakin xərçəng hüceyrələrinə təsir göstərə biləcək yüksək konsentrasiyaya çatmaq üçün bu məhdudiyyətləri aşmaq lazımdır. Məhz burada venadaxili tətbiq ön plana çıxır.
C vitamini venadaxili verildikdə bağırsaq baryerini keçərək qandakı konsentrasiyanı millimolyar səviyyələrə qədər yüksəldə bilər. Bu, ağızdan qəbul edilən dozadan yüzlərlə dəfə yüksək olur.
Yəni portağal suyu içməklə xərçənglə mübarizə eyni şey deyil. Biri gündəlik qidalanma, digəri isə farmakoloji dozada tətbiq edilən tibbi yanaşmadır. Bu “farmakoloji” dozada C vitamininin bioloji təsiri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir və o, adi vitamin funksiyasından fərqli olaraq daha aktiv təsir göstərir.
QORUYUCUDAN “YANDIRICI”YA ÇEVRİLMƏ
C vitaminini bu günə qədər hüceyrələrimizi xarici təsirlərdən qoruyan zərif bir “antioksidant” kimi tanımışıq. Lakin medalın iki üzü olduğu kimi, bu molekulun daha sərt və “yandırıcı” xüsusiyyəti də var.
Müasir tibb ədəbiyyatında bu, C vitamininin “pro-oksidant” — yəni oksidləşməni təşviq edən — təsiri kimi izah edilir.
Bu strategiya bir növ “Troya atı” əməliyyatına bənzəyir. Normal şəraitdə qanda aşağı dozada olan C vitamini hüceyrələri sərbəst radikallardan qoruyan qalxan rolunu oynayır.
Lakin venadaxili tətbiq edilən yüksək, “farmakoloji” dozalara çatdıqda C vitamini xərçəng hüceyrələrinin ətrafında fərqli prosesə səbəb olur.
C vitamini şiş toxumasının ətrafında bol miqdarda olan sərbəst dəmir və ya mis ionları ilə reaksiyaya girərək onlara elektron verir. Bu kimyəvi qarşılıqlı təsir — Fenton reaksiyası — hüceyrələrin ətrafında yüksək miqdarda hidrogen peroksidin yaranmasına səbəb olur.
Bəs sağlam hüceyrələr bu peroksid təsirindən niyə zərər görmür, xərçəng hüceyrələri isə niyə daha həssasdır?
Cavab hüceyrələrin genetik və biokimyəvi xüsusiyyətlərindədir.
Sağlam hüceyrələrdə katalaza adlı güclü müdafiə fermenti var. Katalaza yaranan hidrogen peroksidi suya və oksigenə parçalayaraq təsirsizləşdirir.
Xərçəng hüceyrələri isə sürətlə çoxalmağa uyğunlaşmış “qüsurlu fabriklərə” bənzədilir və bəzi xərçəng hüceyrələrində bu müdafiə mexanizmləri daha zəif olur.
C vitamininin yaratdığı hidrogen peroksid bu müdafiə mexanizmlərini keçdikdə hüceyrənin daxilində oksidləşdirici stressi artırır. Bu proses xərçəng hüceyrəsinin DNT-sinə, zülallarına və enerji istehsal edən mitoxondrilərinə zərər verərək onun məhv olmasına səbəb olur.
Yəni C vitamini bir tərəfdən hüceyrələri qoruyan, digər tərəfdən isə yüksək farmakoloji dozada müəyyən xərçəng hüceyrələrinə zərər verə bilən fərqli xüsusiyyətlər göstərir.
Son klinik araşdırmalarda, xüsusilə Dr. Joseph Cullenin 2024-cü ildə apardığı tədqiqatda metastatik mədəaltı vəzi xərçəngi kimi müalicəsi çətin xəstəliklərdə kimyaterapiya ilə birlikdə yüksək dozalı C vitamininin sağqalma müddətini əhəmiyyətli dərəcədə artıra biləcəyinə dair nəticələr əldə edilib.
İMMUNİTETƏ VƏ QOCALMAYA QARŞI QALXAN
C vitamininin xüsusiyyətləri yalnız xərçənglə məhdudlaşmır. Xüsusilə immunitet sistemimiz və “qocalma” adlandırdığımız bioloji proseslər üzərində də mühüm rolu var.
Bioloji yaş və epigenetik yaddaş
Son həftələrdə xronoloji yaşımızdan daha çox bioloji yaşımızın əhəmiyyətindən danışmışdıq.
C vitamini bioloji saatı idarə edən epigenetik mexanizmlərdə rol oynayır. O, genlərin fəaliyyətini tənzimləyən TET fermentləri üçün mühüm kofaktordur. Bu fermentlər DNT-də “demetilləşmə” prosesini idarə edir. C vitamini çatışmazlığı zamanı bu genetik mexanizmlər düzgün işləmir.
İmmunitet hüceyrələrinin “sursat” anbarı
Müdafiə hüceyrələrimiz — leykositlər — qanda dövr edən C vitaminini öz daxilində toplayır. Bu hüceyrələrdəki C vitamini konsentrasiyası qandakı səviyyədən 10-100 dəfə yüksək olur.
İmmunitet hüceyrələri bu vitamindən virus və bakteriyaları məhv etmək üçün həyata keçirdikləri “oksidləşdirici partlayış” prosesində istifadə edirlər.
Yəni C vitamini səviyyəniz aşağıdırsa, ordunuz döyüşə sanki sursatsız çıxır.
Kollagen və toxumaların “sementi”
C vitamini kollagen molekulunun möhkəm üçlü spiral quruluşunu sabitləşdirən fermentlər üçün əvəzolunmazdır.
Bu, yalnız dərinizdə qırışların yaranmaması demək deyil. Damarlarınızın, orqanlarınızın və sümüklərinizin möhkəm qalması, toxumalarınızın özünü daha sürətli bərpa edə bilməsi də C vitaminindən asılıdır.
Bir sözlə, C vitamini bir tərəfdən xərçəng kimi gizli düşmənlərə qarşı hüceyrə səviyyəsində təsir göstərə bilən, digər tərəfdən isə immunitet sistemimizi dəstəkləyən və genetik proseslərdə rol oynayan mühüm maddədir.
Elmi şübhəçilik və gələcəyə proaktiv yanaşma
Bu maraqlı molekulyar səyahətin sonunda unutmamalı olduğunuz ən mühüm məqam budur:
Yüksək dozalı C vitamini sehrli çubuq deyil. O, yalnız düzgün tibbi nəzarət altında istifadə edilməli olan güclü bir müalicə vasitəsidir.
C vitamininin bu “yandırıcı” təsiri hər insan üçün uyğun olmur. Xüsusilə G6PD ferment çatışmazlığı olan şəxslərdə qırmızı qan hüceyrələrinin parçalanması riski, həmçinin xroniki böyrək çatışmazlığı və böyrək daşı keçmişi olan insanlarda ciddi fəsadlar yaranır.
Bu səbəbdən venadaxili yüksək dozalı C vitamini müalicəsinə başlamazdan əvvəl mütləq həkim qiymətləndirməsi aparılmalı və uyğun laborator müayinələrdən keçilməlidir.
Müasir tibb xəstəlik yarandıqdan sonra ona reaksiya verən yanaşmadan daha qabaqlayıcı və fərdiləşdirilmiş yanaşmaya doğru inkişaf edir. C vitamini də bu molekulyar orkestrdə bəzən hüceyrələri qoruyan sakit bir melodiya, bəzən isə xərçəng hüceyrələrinə təsir göstərə bilən güclü bir vasitə kimi ön plana çıxır.
Mənbə:CNN Türk
Hazırladı:Ziyalə Əhmədli
Gundelik.az
