Elə yazıçılar var ki, onların yaradıcılığı ilk baxışda ədəbi prosesdə mərkəzi və dominant mövqe tutmaya bilər. Lakin zaman keçdikcə aydın olur ki, bu cür sənətkarlar olmadan ədəbiyyatın ümumi mənzərəsini təsəvvür etmək qeyri-mümkündür. Onların əsərlərini nəzərə almadan dövrün ədəbi ruhunu, inkişaf istiqamətlərini və daxili ahəngini tam şəkildə dərk etmək mümkün deyil. Bu yazıçılar ədəbiyyatda səssiz, lakin dərin iz buraxan şəxsiyyətlərdir. Onlar səs-küydən uzaq şəkildə yaradaraq ədəbi prosesin istiqamətinə təsir edir, yeni meyillərin formalaşmasına və dərinləşməsinə xidmət göstərirlər.
İnsan hər zaman öz daxilində bütöv bir aləm daşıyır. Duyğuların, düşüncələrin fasiləsiz şəkildə ifadəsi mümkün olsaydı, hər bir insanın həyatı ayrıca bir romanın mövzusuna çevrilə bilərdi. Məhz belə daxili zənginliyə malik ömür yolu keçmiş ziyalı şəxsiyyətlərdən biri də Sabir Rüstəmoğludur. Ömrünün yetmiş dördüncü ilinə qədəm qoyan bu hörmətli alim, pedaqoq və şair, həyatını sözə, düşüncəyə və milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına həsr etmişdir.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında, xüsusilə poeziya sahəsində Sabir Rüstəmoğlunun özünəməxsus yeri və mövqeyi vardır. Onun yaradıcılığı həyatın müxtəlif səslərinə cavab verən bir əks-səda kimi çıxış edir. Şair yalnız müşahidəçi deyil, həm də dəyərləndirən və mövqe bildirən şəxsiyyətdir. Bu baxımdan o, sadəcə söz adamı deyil, həm də mənəvi keşikçidir. Şairin qələmi yalnız düşmənə qarşı deyil, eyni zamanda qorxaqlığa, laqeydliyə və mühafizəkarlığa qarşı yönəlmişdir.Ziyalı obrazı bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ziyalı xalqın mənəvi gücünü, düşüncə potensialını və ideallarını təcəssüm etdirən simadır. Cəmiyyət öz ziyalılarına güvənir, onları istiqamətverici qüvvə kimi qəbul edir. Həqiqi ziyalı isə bu etimadı doğrultmağı müqəddəs borc sayır.
Sabir Rüstəmoğlunun poeziyasında vətən, torpaq, təbiət və insan duyğuları ayrılmaz vəhdətdə təqdim olunur. Onun şeirlərində təbiət sadəcə fon deyil, canlı və mənalı varlıq kimi çıxış edir. Dağlar, meşələr, bulaqlar, səhər şəfəqləri və yağış damcıları şairin qələmində mənəvi estetik dəyərə çevrilir. O, təbiəti romantik heyranlıqla deyil, dərin həssaslıq və fəlsəfi baxışla təqdim edir.
“Azərbaycan” şeirinin fəlsəfi mahiyyəti
Azərbaycan, əziz vətən!
Möcüzədir kəhkəşanın,
Havan təmiz, suyun sərin,
Füsunkardır təbiətin,
Azərbaycan, Azərbaycan!
Uca dağın ,çəmənin var,
Bulaqların zümzüməli, Meşələrin əzəmətli,
İncilərin incisisən,
Azərbaycan , Azərbaycan!..
Şairin “Azərbaycan” şeiri zahirən vətənpərvərlik ruhunda yazılsa da, onun dərin qatında insan–torpaq–kimlik münasibətlərinin fəlsəfi izahı dayanır. Burada vətən sadəcə coğrafi məkan deyil, insanın varlığının əsasını təşkil edən mənəvi bütövlükdür.
“Damarımda axan qansan” misrası bu bağlılığı ontoloji səviyyəyə yüksəldir. Vətən artıq xarici reallıq deyil, insanın “olma” halının ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Şeirdəki təbiət obrazları kosmik harmoniya ideyasını ifadə edir və insanın kainatla vəhdətini göstərir.
Eyni zamanda şeirdə aksiyoloji yanaşma da güclüdür. Vətən ali dəyər kimi təqdim olunur və insan həyatının mənasını müəyyənləşdirən əsas amilə çevrilir. Tarixi davamlılıq, müqavimət və inkişaf ideyaları isə şeirin fəlsəfi strukturunu tamamlayır.
“Bu dağlar” şeirində təbiət və varlıq fəlsəfəsi
Bu dağlar Dəlidağ,
Sarıyer dağların gözü,
Dikpiləkən bu dağların ucası,
Qırmızıdağ gözəllərin gözəli,
Sarımsaqlı, Kətik, Keti yaraşıq,
Möhtəşəmdir sıralanmış bu dağlar.
Ecazkardır bu dağların duruşu,
Can alandı bizə tərəf baxışı,
Bu yerlərə bəzək verən naxışı,
Təbiətin aynasıdır bu dağlar,
Torpağımın sərvətidir bu dağlar
“Bu dağlar” şeiri daha sakit və müşahidəçi ruh daşısa da, onun fəlsəfi yükü kifayət qədər dərin və çoxqatlıdır. Burada dağlar yalnız coğrafi obyekt kimi deyil, kollektiv yaddaşın və kimliyin simvolu kimi təqdim olunur.
Şair dağları antropomorflaşdıraraq onlara insani xüsusiyyətlər verir. Bu isə insanla təbiət arasındakı sərhədləri aradan qaldırır və onların vəhdətini göstərir. Dağ obrazı həm də mənəvi yüksəliş, kamillik və ideal zirvə rəmzi kimi çıxış edir.
“Təbiətin aynasıdır bu dağlar” misrası xüsusi fəlsəfi məna daşıyır. Burada dağlar yalnız təbiəti deyil, insanın daxili aləmini də əks etdirən metaforik güzgü kimi təqdim olunur. Beləliklə, təbiət insanın özünü dərk etməsinin vasitəsinə çevrilir.
“Gördüm” şeirində yaddaş və ədalət problemi
Göyçə gölün kənarında Ağkilsəni viran gördüm,
Bürünmüşdü duman- çənə hərtərəfin tutqun gördüm,
Ələsgərin məzarını tar- mar olmuş halda gördüm,
Daşnaqların törətdiyi vandallığı tamam gördüm.
Dərdə qərq olan kəndin qan ağlayan gözün gördüm,
Qarı düşmən tapdağında ərşə qalxan fəryad gördüm,
Ürəyim də parçalandı bu fəryadın naləsindən,
Yağı əlində inləyən Ağkilsəni talan gördüm.
Zavallı kənd küskün- küskün durub baxır,
Hicran dərdi qəm- qüssənin arasında onu əzir,
Xiffət çəkməkdən odlanan kəndi yaman bədbin gördüm,
İçin – için ağlayaraq yanıb külə dönən gördüm.
“Gördüm” şeiri isə Sabir Rüstəmoğlu yaradıcılığında daha kəskin və dramatik fəlsəfi xətti təmsil edir. Bu şeir itki, yaddaş və ədalət axtarışının poetik ifadəsidir.
Viran qalmış yurd təsviri yalnız fiziki dağıntı deyil, həm də mənəvi və ontoloji sarsıntının simvoludur. Yurdun itirilməsi insanın kimliyinin zədələnməsi kimi təqdim olunur. Tarixi yaddaşa qarşı yönəlmiş hücumlar isə milli varlığın silinməsi cəhdi kimi qiymətləndirilir.
Şeirdə kəndin “ağlaması”, “inləməsi” kimi obrazlar torpaqla insan arasında metafizik bağlılığı gücləndirir. Bu, kollektiv ağrının estetik ifadəsidir.
Eyni zamanda şeirdə etik qarşıdurma da açıq şəkildə verilir: zülm və ədalət, dağıntı və bərpa, ümidsizlik və ümid. Şairin baxışında ədalət gec də olsa bərqərar olur. Bu isə tarixi və fəlsəfi optimizmin ifadəsidir.
Sabir Rüstəmoğlu yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında səssiz, lakin dərin təsir gücünə malik bir fenomen kimi çıxış edir. Onun əsərlərində vətən, təbiət, insan və tarix bir-biri ilə sıx bağlı şəkildə təqdim olunur.
Şair üçün vətən sadəcə məkan deyil – o, yaddaşdır, kimlikdir, mənəvi dayaqdır. Təbiət isə yalnız təsvir obyekti yox, insanın özünü dərk etdiyi canlı bir aləmdir. Onun poeziyasında ağrı da var, ümid də; itki də var, dirçəliş də.
Bu yaradıcılıq bütövlükdə insanın öz varlığını, mənsubiyyətini və gələcəyə inamını anlamağa yönəlmiş fəlsəfi düşüncə sistemidir.
Aynur Turan
Gundelik.az
