Müasir biznes mühitində mühasibat uçotunun düzgün təşkili və maliyyə məlumatlarının şəffaflığı şirkətlərin dayanıqlı fəaliyyəti üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin bəzi hallarda maliyyə sənədlərində saxtalaşdırmalar, gəlir və xərclərin yanlış göstərilməsi, eləcə də şirkət vəsaitlərinin mənimsənilməsi kimi hallarla qarşılaşmaq mümkündür. Bəs mühasibat uçotunda saxtakarlığı hansı əlamətlər əsasında müəyyən etmək olar?
“Finance and Accounting” MMC-nin təsisçisi Fidanə Alıyevanın sözlərinə görə, mühasibat uçotunda saxtakarlığın aşkar edilməsi üçün ilk növbədə maliyyə sənədlərinin düzgünlüyü, əməliyyatların əsaslılığı və uçot məlumatlarının real vəziyyətə uyğunluğu yoxlanılmalıdır.
“Mühasibat uçotunda saxtakarlıq hər zaman açıq şəkildə özünü göstərmir. Bəzən rəqəmlər arasında kiçik uyğunsuzluqlar, sənədlərdəki çatışmazlıqlar və ya qeyri-adi maliyyə əməliyyatları ciddi risklərin göstəricisi ola bilər. Buna görə də şirkətlər yalnız yekun maliyyə hesabatlarını deyil, həmin hesabatların formalaşmasına əsas verən ilkin sənədləri və əməliyyatları da diqqətlə təhlil etməlidirlər”, – deyə Fidanə Alıyeva bildirib.
Onun fikrincə, mühasibat uçotunda saxtakarlıq riskini müəyyənləşdirmək üçün bir neçə əsas məqama xüsusi diqqət yetirilməlidir:
“İlk növbədə, ilkin sənədlər yoxlanılmalıdır. Qaimələr, müqavilələr, təhvil-təslim aktları, ödəniş tapşırıqları və digər maliyyə sənədləri faktiki əməliyyatlarla müqayisə edilməlidir. Sənədlərin olmaması, eyni əməliyyat üzrə təkrar sənədləşmə, məbləğlərdə uyğunsuzluq və ya əməliyyatın iqtisadi mahiyyətinin aydın olmaması əlavə araşdırma tələb edir. İkinci mühüm məqam bank əməliyyatlarının uçot məlumatları ilə tutuşdurulmasıdır. Bank hesablarından çıxarışlar mühasibat registrləri ilə müqayisə edilməli, daxilolmaların və ödənişlərin təyinatı araşdırılmalıdır. Xüsusilə təkrarlanan ödənişlər, izahı olmayan pul köçürmələri və müqavilə şərtlərinə uyğun gəlməyən əməliyyatlar diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Gəlir və xərclərin təhlili də saxtakarlığın müəyyən edilməsində mühüm rol oynayır. Şirkətin maliyyə göstəricilərində əvvəlki dövrlərlə müqayisədə kəskin və əsaslandırılmamış dəyişikliklər, real fəaliyyətlə uyğunlaşmayan gəlirlər, şişirdilmiş xərclər və qeyri-adi mənfəət artımı risk siqnalları hesab edilə bilər. Bununla belə, belə fərqlər avtomatik olaraq saxtakarlıq demək deyil və onların səbəbləri əlavə araşdırılmalıdır”.
Fidanə Alıyeva qeyd edib ki, anbar qalıqları və əsas vəsaitlərin faktiki vəziyyətinin uçot məlumatları ilə müqayisəsi də vacib nəzarət mexanizmlərindəndir. İnventarizasiya zamanı faktiki mövcudluqla uçot göstəriciləri arasında fərqlərin yaranması, sənədləşdirilməmiş silinmələr və ya əsaslandırılmayan çatışmazlıqlar maliyyə pozuntularının göstəricisi ola bilər.
Həmsöhbətim vurğulayır ki, saxtakarlıq riskini artıran amillərdən biri də daxili nəzarət mexanizmlərinin zəif olmasıdır. Əgər eyni şəxs ödənişi təsdiqləyir, həyata keçirir və sonradan həmin əməliyyatın uçotunu aparırsa, sui-istifadə ehtimalı yüksələ bilər. Buna görə də vəzifə və səlahiyyətlərin bölüşdürülməsi, ödənişlər üçün təsdiq prosedurlarının tətbiqi və müntəzəm daxili yoxlamalar xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bəs sahibkarlar saxtakarlıq riskinin qarşısını almaq üçün hansı addımları atmalıdırlar?
Fidanə Alıyeva hesab edir ki, ilk növbədə, şirkətlərdə mühasibat uçotunun sistemli təşkili, sənədlərin düzgün saxlanılması, bank və kassa əməliyyatlarına nəzarət, müntəzəm inventarizasiya və maliyyə hesabatlarının müqayisəli təhlili təmin edilməlidir. Bundan əlavə, zərurət yarandıqda müstəqil audit və ya xüsusi maliyyə araşdırmasının aparılması məqsədəuyğundur.
“Saxtakarlığın vaxtında aşkarlanması üçün yalnız mühasibat proqramına və ya hesabatlarda əks olunan rəqəmlərə güvənmək kifayət deyil. Rəqəmlərin arxasında dayanan əməliyyatların real olub-olmadığı, sənədlərin əsaslılığı və ödənişlərin təyinatı yoxlanılmalıdır. Şəffaf uçot, düzgün qurulmuş daxili nəzarət və müntəzəm yoxlamalar həm maliyyə itkilərinin qarşısını almağa, həm də şirkətə olan etimadı qorumağa kömək edir”, – deyə o əlavə edib.
Beləliklə, mühasibat uçotunda saxtakarlığın qarşısının alınması yalnız pozuntu baş verdikdən sonra onun araşdırılması ilə məhdudlaşmır. Əsas məqsəd riskləri əvvəlcədən müəyyən etmək, maliyyə əməliyyatlarının şəffaflığını təmin etmək və şirkətdə etibarlı nəzarət sistemi formalaşdırmaqdır.
Nuri
Gundelik.az
