Əvvəllər universitet diplomu bir çox hallarda uğurlu karyeranın əsas şərtlərindən biri hesab olunurdu. Ali təhsil müəssisəsini bitirmək, ixtisas üzrə nəzəri biliklərə yiyələnmək və diplom əldə etmək işə qəbul prosesində mühüm üstünlük yaradırdı. Bu gün isə əmək bazarında tələblər dəyişir. İşəgötürənlər namizədin hansı universitetdə təhsil almasından əlavə, onun real bacarıqlarına, praktiki təcrübəsinə, rəqəmsal savadlılığına və dəyişən şəraitə uyğunlaşmaq qabiliyyətinə də diqqət yetirirlər. Beş il əvvəl işə qəbul zamanı üstünlük qazanan məzunla bu gün şirkətlərin axtardığı namizəd arasında fərq təkcə texnologiyanın inkişafı ilə bağlı deyil. İqtisadi dəyişikliklər, iş proseslərinin avtomatlaşdırılması, süni intellektin yayılması və yeni peşə bacarıqlarına tələbat ali təhsilin əmək bazarındakı rolunu yenidən gündəmə gətirir. Bəs diplom əvvəlki əhəmiyyətini itirir, yoxsa onunla yanaşı, məzundan gözlənilən tələblər artır?
Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Anar Kazımov Gundelik.az-a açıqlamasında diplomun əmək bazarındakı rolu, universitetlərin qarşısında duran vəzifələr və müasir məzunun sahib olmalı olduğu bacarıqlar barədə danışıb.
Diplom işə qəbul üçün kifayət edirmi?
Diplom insanın müəyyən ixtisas üzrə ali təhsil aldığını təsdiqləyən mühüm sənəddir. Xüsusilə tibb, hüquq, mühəndislik və digər ixtisaslaşmış sahələrdə müvafiq təhsil və peşə tələbləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Lakin bir çox sahədə diplomun özü namizədin işə hazır olduğunu tam göstərmir.
İşəgötürən üçün əsas məsələlərdən biri namizədin əldə etdiyi nəzəri bilikləri praktikada tətbiq edə bilməsidir. Məsələn, marketinq sahəsində təhsil alan məzunun reklam kampaniyası hazırlamaq, məlumatları təhlil etmək və nəticələri qiymətləndirmək bacarığı onun işə qəbul imkanlarına təsir edə bilər. Eyni qaydada, iqtisadiyyat və maliyyə sahəsində təhsil alan şəxsin rəqəmsal alətlərlə işləməsi və analitik düşünməsi də önəm daşıyır.
Ekspertin sözlərinə görə, universitet təhsili möhkəm nəzəri baza yaratmalı, eyni zamanda tələbəni praktik problemlərin həllinə hazırlamalıdır:
“Diplomun dəyərinin dəyişməsi ali təhsilin əhəmiyyətini itirməsi demək deyil. Əksinə, bu gün diplomun hansı bilik və bacarıqlarla tamamlandığı daha çox ön plana çıxır. İşəgötürən yalnız namizədin hansı ixtisas üzrə təhsil aldığını deyil, həmin bilikləri real iş mühitində necə tətbiq edə biləcəyini də bilmək istəyir. Universitet təhsili möhkəm nəzəri baza yaratmalı, eyni zamanda tələbəni praktik problemlərin həllinə hazırlamalıdır”.
Beş il əvvəl və bu gün işəgötürənlərin tələbləri niyə fərqlənir?
Əmək bazarı daim dəyişir. Rəqəmsallaşma, süni intellekt alətlərinin tətbiqi və biznes proseslərinin avtomatlaşdırılması bir sıra işlərin icra qaydasını yeniləyib. Əvvəllər vaxt aparan bəzi tapşırıqlar indi proqramlar vasitəsilə daha qısa müddətdə yerinə yetirilə bilir. Bu isə işçilərdən yalnız əməliyyatları icra etməyi deyil, əldə olunan nəticələri yoxlamağı, şərh etməyi və düzgün qərarlar verməyi də tələb edir.
Bununla yanaşı, bütün sahələrdə eyni dəyişikliklərin baş verdiyini söyləmək olmaz. İşə qəbul meyarları peşədən, şirkətin fəaliyyət istiqamətindən və konkret vəzifənin tələblərindən asılıdır. Bəzi işlərdə texniki biliklər, digərlərində isə ünsiyyət, komanda işi, yaradıcılıq və problem həll etmə bacarıqları daha çox əhəmiyyət daşıya bilər.
Onun fikrincə, tələbə təhsil aldığı müddətdə real layihələrdə iştirak etməlidir.
“Müasir əmək bazarında məzunun rəqabət qabiliyyətini müəyyən edən amillərdən biri onun öyrəndiklərini yeni şəraitə uyğunlaşdıra bilməsidir. Texnologiyalar dəyişdikcə bəzi biliklər yenilənir, müəyyən iş prosesləri isə tamamilə fərqli formada həyata keçirilir. Buna görə də universitet illərində yalnız imtahanlardan keçmək və diplom əldə etmək məqsədi ilə kifayətlənmək düzgün yanaşma deyil. Tələbə təhsil aldığı müddətdə real layihələrdə iştirak etməli, təcrübə qazanmalı, rəqəmsal bacarıqlarını inkişaf etdirməli və müstəqil düşünməyi öyrənməlidir”, – deyə mütəxəssis vurğulayıb.
Müasir məzun hansı bacarıqlara sahib olmalıdır?
Məzunun əmək bazarına hazırlığı yalnız akademik göstəricilərlə ölçülmür. İşəgötürənlərin tələbləri fərqlənsə də, bir sıra bacarıqlar müxtəlif sahələrdə üstünlük yarada bilər.
Praktiki təcrübə. Təcrübə proqramlarında iştirak etmək, real layihələr üzərində işləmək və portfel hazırlamaq tələbənin nəzəri biliklərini praktik bacarıqlara çevirməsinə kömək edir.
Rəqəmsal savadlılıq. İxtisasa uyğun proqramlardan istifadə etmək, məlumatlarla işləmək və rəqəmsal alətlərin imkanlarını anlamaq bir çox peşədə vacibdir. Süni intellektdən istifadə zamanı isə nəticələri yoxlamaq və məlumatların etibarlılığını qiymətləndirmək bacarığı da əhəmiyyətlidir.
Ünsiyyət və komanda işi. Fikirlərini aydın ifadə etmək, əməkdaşlarla işləmək, məsuliyyət daşımaq və problemləri konstruktiv şəkildə həll etmək peşəkar mühitdə vacib üstünlüklərdir.
Analitik düşüncə. Məlumatları sadəcə toplamaq deyil, onları təhlil etmək, səbəb-nəticə əlaqələrini müəyyənləşdirmək və əsaslandırılmış qərarlar vermək bacarığı məzunun peşəkar inkişafına kömək edir.
Davamlı öyrənmə. Ali təhsilin başa çatması öyrənmə prosesinin sonu olmamalıdır. Yeni texnologiyalar və əmək bazarının tələbləri qarşısında bilikləri yeniləmək uzunmüddətli karyera üçün əhəmiyyətlidir.
Universitetlər əmək bazarının dəyişən tələblərinə necə uyğunlaşmalıdır?
Məzunun iş həyatına hazırlığı yalnız onun şəxsi səylərindən asılı deyil. Universitetlərin tədris proqramları, praktiki məşğələlərin təşkili və işəgötürənlərlə əməkdaşlığı da bu prosesdə mühüm rol oynayır.
Təhsil proqramlarının mütəmadi yenilənməsi, tələbələrin real iş mühitində təcrübə keçməsi, layihə əsaslı tədrisin genişləndirilməsi və müasir texnologiyalardan istifadə imkanlarının yaradılması ali təhsil ilə əmək bazarı arasındakı əlaqəni gücləndirə bilər.
Bununla yanaşı, universitetin vəzifəsi tələbəni yalnız konkret işə hazırlamaq deyil. Ali təhsil insanın tənqidi düşünmə, araşdırma aparma, mürəkkəb problemləri anlama və yeni biliklər əldə etmə qabiliyyətini də inkişaf etdirməlidir. Çünki bu gün tələb olunan konkret texniki bacarıqlar gələcəkdə dəyişə bilər, lakin öyrənmə və uyğunlaşma qabiliyyəti uzunmüddətli əhəmiyyətini qoruyur.
Diplomun dəyəri gələcəkdə necə müəyyən olunacaq?
Müasir əmək bazarında diplomu tamamilə əhəmiyyətsiz hesab etmək də, onu uğurlu karyeraya zəmanət verən sənəd kimi təqdim etmək də düzgün deyil. Diplom təhsilin və ixtisas hazırlığının göstəricisidir, lakin işə qəbul zamanı namizədin bilikləri, təcrübəsi, bacarıqları və konkret vəzifəyə uyğunluğu da nəzərə alınır.
Nəticə etibarilə, əsas məsələ diplomun olub-olmaması deyil, onun arxasında hansı bilik və bacarıqların dayanmasıdır. Universitet təhsili, praktiki təcrübə, rəqəmsal savadlılıq və davamlı öyrənmə bir-birini tamamladıqda məzunun əmək bazarında öz yerini tapmaq imkanları genişlənir.
Nurəddin Abdullayev
Gundelik.az
