Süni intellektin təhsil sistemində geniş yayılması tələbələrin kurs işlərini, diplom layihələrini və elmi məqalələrini necə hazırlaması ilə bağlı yeni suallar yaradıb. Universitetlər tələbənin öz biliyi ilə hazırladığı işi süni intellektin yaratdığı mətndən necə fərqləndirməlidir? Bu prosesdə texnologiyaya nə dərəcədə etibar etmək olar və tələbələrin hüquqları necə qorunmalıdır?
Süni intellekt artıq ali təhsildə araşdırma aparmaq, məlumatları sistemləşdirmək, mətnləri redaktə etmək və mürəkkəb mövzuları izah etmək üçün istifadə olunur. Bu imkanlar tələbələrin öyrənmə prosesini asanlaşdırsa da, digər tərəfdən akademik dürüstlük məsələsini daha da aktuallaşdırır.
Əsas problem tələbənin süni intellektdən istifadə etməsi deyil, bu vasitədən hansı məqsədlə yararlanması və təqdim etdiyi işi nə dərəcədə müstəqil hazırlamasıdır. Məsələn, tələbənin mənbələrin axtarışında, mətnin dil baxımından təkmilləşdirilməsində və ya ideyaların strukturlaşdırılmasında süni intellektdən istifadə etməsi ilə bütöv kurs işini hazırladaraq onu özünün müstəqil işi kimi təqdim etməsi eyni hal deyil.
Bu səbəbdən universitetlərin qarşısında duran əsas vəzifə süni intellektdən istifadəni tamamilə qadağan etməkdən daha çox, onun tətbiqinə dair aydın qaydalar müəyyənləşdirmək və tələbələrin real biliklərini obyektiv qiymətləndirməkdir.
Süni intellekt detektorları nə dərəcədə etibarlıdır?
Hazırda müxtəlif proqramlar mətnin süni intellekt tərəfindən yaradılma ehtimalını qiymətləndirə bilir. Bu sistemlər söz seçimi, cümlə quruluşu, dil xüsusiyyətləri və mətnin statistik göstəriciləri əsasında nəticə çıxarır. Lakin onların təqdim etdiyi göstəricilər müəllifliyin qəti sübutu hesab edilə bilməz.
Avstraliyanın Ali Təhsil Keyfiyyət və Standartları Agentliyi (TEQSA) bildirir ki, süni intellekt detektorları insan tərəfindən yazılmış mətnləri də səhvən süni intellekt məhsulu kimi işarələyə bilər. Eyni zamanda, redaktə olunmuş və ya insan yazısı ilə süni intellekt mətninin birləşdirildiyi işlərdə bu vasitələrin etibarlılığı azalır.
Bu isə o deməkdir ki, tələbənin kurs işində yüksək süni intellekt göstəricisinin aşkarlanması avtomatik olaraq akademik pozuntuya yol verdiyini sübut etmir.
Məsələn, elmi üslubda yazan, standart terminlərdən istifadə edən və fikirlərini sistemli şəkildə ifadə edən tələbənin işi də detektor tərəfindən şübhəli hesab edilə bilər. Digər tərəfdən, süni intellektlə hazırlanmış mətnin sonradan dəyişdirilməsi həmin proqramların onu müəyyən etməsini çətinləşdirə bilər.
Kanadanın Toronto Universiteti də süni intellekt detektorlarının yetərincə etibarlı olmadığını və onların insan tərəfindən yazılmış mətnləri yanlış işarələyə bildiyini vurğulayır.
Universitetlər bunu necə müəyyən etməlidir?
Mütəxəssislərin və ali təhsil müəssisələrinin təcrübəsi göstərir ki, problemin həlli yalnız texnoloji yoxlama ilə məhdudlaşmamalıdır. Daha obyektiv qiymətləndirmə üçün bir neçə üsulun birlikdə tətbiqi məqsədəuyğundur.
1. Tələbənin işi necə hazırladığını izləmək
Kurs və diplom işlərinin mərhələli şəkildə hazırlanması tələbənin fəaliyyətini qiymətləndirməyə imkan verə bilər. Mövzunun seçilməsi, ilkin plan, mənbələrin toplanması, qaralama variantları və yekun mətn müəllimin tələbənin iş prosesini daha yaxşı anlamasına kömək edir.
Bu yanaşma yalnız son sənədin yoxlanılmasından daha informativ ola bilər. Çünki müəllim tələbənin mövzunu necə inkişaf etdirdiyini və hansı dəyişiklikləri etdiyini görə bilir.
2. Şifahi müdafiə və əlavə suallar
Tələbənin hazırladığı işi müdafiə etməsi ən vacib yoxlama vasitələrindən biridir. Müəllim tələbədən istifadə etdiyi metodologiyanı, əsas nəticələri, seçdiyi mənbələri və irəli sürdüyü fikirləri izah etməsini istəyə bilər.
Tələbə öz işini həqiqətən mənimsəyibsə, əsaslandırılmış suallara cavab verməli, yanaşmasının səbəblərini izah etməli və nəticələrini müzakirə etməyi bacarmalıdır.
Bununla belə, şifahi müdafiədə çətinlik çəkmək də təkbaşına süni intellektdən qanunsuz istifadəni sübut etmir. Qiymətləndirmə konkret işin məzmunu və digər sübutlarla birlikdə aparılmalıdır.
3. Mənbələrin və istinadların yoxlanılması
Süni intellekt bəzən mövcud olmayan elmi məqalələr, yanlış müəllif adları və ya səhv biblioqrafik məlumatlar təqdim edə bilir. Buna görə müəllimlər tələbələrin istinadlarını ilkin mənbələrlə tutuşdurmalı, göstərilən araşdırmaların həqiqətən mövcud olduğunu yoxlamalıdırlar.
Xüsusilə diplom işlərində və elmi məqalələrdə faktların, statistik göstəricilərin və tədqiqat nəticələrinin mənbələr əsasında təsdiqlənməsi vacibdir.
4. Sinifdaxili və praktik tapşırıqlar
Universitetlər yalnız evdə hazırlanan yazılı işlərə əsaslanmaq əvəzinə, tələbələrin auditoriyada qısa esse yazmasını, praktiki məsələləri həll etməsini və mövzu ilə bağlı fərdi tapşırıqları yerinə yetirməsini də qiymətləndirməyə daxil edə bilərlər.
Beləliklə, müəllim tələbənin müstəqil düşünmə, təhlil aparma və biliklərini tətbiq etmə bacarığını daha dolğun qiymətləndirə bilər.
5. Süni intellektdən istifadənin bəyan edilməsi
Universitetlər tələbələrdən işin hazırlanmasında hansı süni intellekt vasitələrindən və hansı məqsədlə istifadə etdiklərini açıqlamağı tələb edə bilərlər. Bu, texnologiyadan məsuliyyətli istifadənin formalaşmasına və akademik şəffaflığın gücləndirilməsinə kömək edər.
Burada əsas məsələ bütün istifadələri eyni qaydada qiymətləndirmək deyil. Tərcümə, dil redaktəsi, ideyaların müzakirəsi və bütöv elmi mətnin tələbənin əvəzinə hazırlanması arasında fərq qoyulmalıdır.
Elşən Fərzəliyev: “Əsas məsələ tələbənin real biliyinin qiymətləndirilməsidir”
Bakı Ali Neft Məktəbinin müəllimi, təhsil mütəxəssisi Elşən Fərzəliyevin mövzu ilə bağlı Gundelik.az-a açıqlamasında bildirib ki, problemi yalnız texniki yoxlama ilə həll etmək mümkün deyil:
“Süni intellektin təhsil prosesinə daxil olması artıq reallıqdır və universitetlər bu dəyişiklikləri nəzərə almalıdırlar. Məncə, burada əsas məsələ tələbənin süni intellektdən istifadə edib-etməməsi deyil, bu texnologiyadan hansı məqsədlə istifadə etməsi və nəticədə hansı bilik və bacarıqlara sahib olmasıdır. Kurs işi, diplom işi və ya elmi məqalə tələbənin araşdırma aparmaq, məlumatları təhlil etmək, müstəqil fikir formalaşdırmaq və gəldiyi nəticələri əsaslandırmaq bacarığını göstərməlidir. Əgər tələbə işi süni intellektə hazırladır, lakin onun məzmununu anlamırsa və nəticələrini izah edə bilmirsə, bu, qiymətləndirmənin mahiyyətinə ziddir. Digər tərəfdən, yalnız süni intellekt detektorunun nəticəsinə əsaslanaraq tələbəni akademik pozuntuda ittiham etmək də düzgün yanaşma deyil. Belə proqramlar səhv edə bilər. Ona görə müəllim tələbənin iş prosesini, istifadə etdiyi mənbələri, mövzunu nə dərəcədə mənimsədiyini və müdafiə zamanı verdiyi cavabları birlikdə qiymətləndirməlidir. Universitetlər süni intellektdən istifadəyə dair aydın qaydalar müəyyənləşdirməli, tələbələrə hansı istifadənin məqbul, hansının isə akademik dürüstlüyün pozulması olduğunu izah etməlidirlər. Məqsəd yalnız pozuntuları aşkar etmək deyil, tələbələrdə müstəqil düşünmə və məsuliyyətli texnologiya istifadəsi bacarıqlarını inkişaf etdirmək olmalıdır”.
Cəza yox, aydın qaydalar və obyektiv qiymətləndirmə
Universitetlərin qarşısında duran digər mühüm məsələ akademik dürüstlük qaydalarının tələbələrə əvvəlcədən aydın şəkildə izah edilməsidir. Əgər bir fənn üzrə süni intellektdən istifadəyə icazə verilirsə, digər fənn üzrə bu, məhdudlaşdırılırsa, həmin tələblər tapşırığın əvvəlində bildirilməlidir.
Eyni zamanda, müəllimlər süni intellektin imkanları və məhdudiyyətləri barədə məlumatlandırılmalı, universitetlər isə tələbələrin şəxsi məlumatlarının və müəlliflik hüquqlarının qorunmasına diqqət yetirməlidirlər.
Süni intellekt detektorlarına həddindən artıq güvənmək iki istiqamətdə problem yarada bilər: qaydanı pozan tələbə yoxlamadan yayına, müstəqil işləyən tələbə isə əsassız ittihamla üzləşə bilər. Buna görə hər hansı intizam qərarı yalnız avtomatik proqram nəticəsinə deyil, yoxlanıla bilən sübutlara və tələbəyə öz mövqeyini izah etmək imkanı verilməsinə əsaslanmalıdır.
Nəticə olaraq vurğulamaq yerinə düşər ki, süni intellektlə yazılmış kurs işini, diplom işini və ya elmi məqaləni müəyyənləşdirmək üçün bütün hallarda qüsursuz nəticə verən vahid texnologiyaya güvənmək hazırda mümkün deyil. Daha etibarlı yanaşma texniki yoxlamanı müəllim qiymətləndirməsi, şifahi müdafiə, mənbələrin yoxlanılması və işin hazırlanma prosesinin izlənilməsi ilə birləşdirməkdir. Ali təhsilin məqsədi tələbənin sadəcə müəyyən həcmdə mətn təqdim etməsi deyil, bilik əldə etməsi, araşdırma aparması və müstəqil düşünməyi öyrənməsidir. Süni intellekt bu məqsədlərə xidmət etdikdə faydalı vasitəyə çevrilə bilər. Tələbənin əvəzinə düşünən və onun real biliklərini gizlədən vasitəyə çevrildikdə isə akademik qiymətləndirmənin etibarlılığı sual altına düşür.
Universitetlərin əsas vəzifəsi texnologiyadan istifadəni kor-koranə qadağan etmək deyil, ondan məsuliyyətli istifadənin sərhədlərini müəyyənləşdirmək və tələbənin həqiqi biliklərini ədalətli şəkildə qiymətləndirməkdir.
İstinadlar: Avstraliyanın Ali Təhsil Keyfiyyət və Standartları Agentliyinin süni intellektlə yaradılmış mətnlərin aşkarlanmasına dair tövsiyələri və Toronto Universitetinin generativ süni intellektlə bağlı müəllimlər üçün izahları.
Nurəddin Abdullayev
Gundelik.az
