Tarixdə elə günlər var ki, zaman keçdikcə onlar sadəcə dərsliklərdəki sətirlərə çevrilir. Lakin elə tarixlər də var ki, onların əhəmiyyətini ötən illərin sayı ilə ölçmək mümkün deyil. Belə tarixlər insanların taleyində, ailə xatirələrində, fotoşəkillərdə və öz ölkəsinin tarixinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmiş insanların adlarında yaşamaqda davam edir.
Azərbaycan üçün belə tarixlərdən biri 27 Sentyabrdır.
Altı il əvvəl, 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycanın müasir tarixində dönüş nöqtəsinə çevrilən və 44 gün davam edən hərbi əməliyyatlar başladı. Həmin gün ölkə yeni və ağır sınaq qarşısında qaldı. Sonrakı həftələr ərzində hadisələrin gedişi dəyişir, yaşayış məntəqələri işğaldan azad edilir, cəbhədən gələn xəbərlər isə bir tərəfdən ümid və sevinc, digər tərəfdən narahatlıq və gözlənti yaradırdı.
Bu gün biz 2020-ci ilin hadisələrinə artıq müəyyən tarixi məsafədən baxa bilirik. Lakin altı il həm uzun, həm də çox qısa bir zamandır. Hadisələrin tarixə çevrilməsi üçün kifayət qədər uzun, onların insan taleyində yaratdığı izlərin silinməsi üçün isə çox qısa.
2020-ci il dekabrın 2-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti 27 Sentyabrın Anım Günü elan edilməsi haqqında Sərəncam imzaladı. Sərəncamda bu tarix Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizədə həlak olmuş hərbi qulluqçulara ehtiramla əlaqələndirilir.
Həmin vaxtdan etibarən hər il 27 Sentyabr Azərbaycanda şəhidlərin xatirəsinin yad edildiyi gün kimi qeyd olunur.
Lakin bu tarixin arxasında dövlət təqvimindəki rəsmi bir gündən daha böyük məna dayanır.
Bir ana var — oğlunun şəklini illərdir qoruyub saxlayır. Bir ata var — övladına aid sənədləri və xatirələri əziz bir yadigar kimi qoruyur. Bir həyat yoldaşı var — həyat yoldaşından qalan əşyaları böyük ehtiramla saxlayır. Bir uşaq var — atasını ailə albomundakı fotolardan tanıyır və illər keçdikcə onun haqqında daha çox sual verir.
Məhz bu məqamda tarix abstrakt anlayış olmaqdan çıxır.
27 Sentyabrda adı çəkilən hər bir şəhidin arxasında ayrıca bir həyat hekayəsi dayanır. Müharibədən əvvəl təhsil alan, çalışan, ailə quran, dostları ilə görüşən, gələcəklə bağlı planlar quran insanlar. Dövlət üçün onlar böyük tarixi hadisənin iştirakçılarına çevrildilər, ailələri üçün isə əbədi olaraq doğma və əziz insan olaraq qaldılar.
Məhz buna görə 2020-ci il hadisələrindən illər sonra onlar haqqında yalnız hərbi xronika dili ilə danışmaq kifayət deyil. Tarixi anlamaq üçün rəqəmlər, xəritələr və sənədlər vacibdir, lakin bunlar insan şahidliyini əvəz edə bilməz.
Zaman keçdikcə müasirlik tarixə çevrilir. 2020-ci ilin sentyabrından uzaqlaşdıqca həmin dövrü öz gözləri ilə görmüş və yaşamış insanların xatirələrinin qorunması daha böyük əhəmiyyət qazanır.
Bu gün hələ də şəhidlərimizi şəxsən tanıyan valideynlər, qohumlar, dostlar və döyüş yoldaşları var. Onlar rəsmi bioqrafiyada əks olunmayan məqamları danışa bilərlər: həmin insan necə idi, nəyi sevirdi, nələr haqqında xəyal edirdi, ailəsində necə tanınırdı, dostlarının yaddaşında necə qalıb.
Bu xatirələr də tarixi irsin bir hissəsidir.
Onilliklər sonra 2020-ci il hadisələrini araşdıran tədqiqatçı arxiv sənədlərinə, nəşrlərə, fotoşəkillərə, rəsmi materiallara və həmin dövrün şahidlərinin xatirələrinə müraciət edəcək. Bu baxımdan bu gün qoruduğumuz hər bir sənəd, hər bir fotoşəkil və hər bir xatirə gələcək nəsillər üçün mühüm mənbəyə çevrilə bilər.
Deməli, tarixi yaddaşın qorunması yalnız emosional məsələ deyil. Bu, həm də böyük bir işdir.
Bu işdə tarixçilərin, jurnalistlərin, arxivçilərin, müəllimlərin, tədqiqatçıların və ailələrin üzərinə mühüm məsuliyyət düşür. Sənədlərin, fotoşəkillərin, məktubların, şahid ifadələrinin və insanların həyat hekayələrinin qorunması böyük tarixi hadisələrin arxasında dayanan insan talelərinin itib-batmasına imkan vermir. Burada təhsilin də xüsusi rolu var.
Məktəb və universitet yalnız gənclərə peşəkar biliklərin verildiyi məkan deyil. Təhsil müəssisələri eyni zamanda gənc nəslin öz ölkəsinin tarixini dərk etdiyi, insan həyatına hörmət və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissinin formalaşdığı mühitdir.
Müasir tarix haqqında danışan müəllimin üzərinə xüsusi məsuliyyət düşür. Gənclərə yalnız tarixləri və faktları sadalamaq kifayət deyil. Onlara hadisələrin səbəb-nəticə əlaqələrini anlamağı, mənbələrlə işləməyi, sənədləşdirilmiş faktla şərhi fərqləndirməyi və böyük tarixi hadisələrin arxasında konkret insan talelərinin dayandığını görməyi öyrətmək lazımdır.
Çünki tarix yalnız baş verən hadisələr deyil. Tarix həm də cəmiyyətin baş verənləri necə yadda saxlamasıdır. 27 Sentyabr bizə müharibənin qiymətini də xatırladır.
Hər bir hərbi hadisənin arxasında insan itkiləri dayanır. Qələbənin arxasında yaxınını itirmiş ailələr var. Həyatı birdəfəlik dəyişmiş insanlar var.
Ona görə də Anım Günü yalnız həlak olanları yad etmək üçün deyil, həm də sülhün və insan həyatının dəyəri haqqında düşünmək üçün bir gündür.
Şəhidlərin xatirəsinə ehtiram yalnız anım mərasimlərində özünü göstərmir. Bu ehtiram şəhid ailələrinə münasibətdə, qazilərə göstərilən diqqətdə, tarixi materialların qorunmasında, hadisələrin elmi şəkildə araşdırılmasında və həmin tarixlərin gənc nəslə necə öyrədilməsində də özünü göstərir.
Zaman keçdikcə hadisələrə münasibət də dəyişir.
2020-ci ildə insanlar baş verənləri demək olar ki, hər gün izləyirdilər. Bu gün isə həmin hadisələrin ayrı-ayrı epizodları artıq tarixi fakt kimi, bütövlükdə həmin dövr isə Azərbaycanın müasir tarixinin mühüm səhifələrindən biri kimi öyrənilir. Məhz indi baş verənləri daha ardıcıl və təmkinli şəkildə araşdırmaq, sənədləri və şahid ifadələrini müqayisə etmək, hadisələrin nəticələrini öyrənmək və müxtəlif mənbələri qorumaq imkanı yaranır.
Tarix döyüşlər başa çatdığı anda bitmir. Müharibədən sonra ailələr həyatlarını davam etdirir, azad edilmiş ərazilərdə quruculuq işləri aparılır, cəmiyyət qarşısında yeni vəzifələr yaranır və yaşananların təcrübəsini gələcəyə ötürmək zərurəti meydana çıxır.
Buna görə də 27 Sentyabr yalnız keçmişə yönələn bir tarix deyil. Bu gün bizi gələcək nəsillərə nə ötürəcəyimiz barədə də düşünməyə vadar edir.
Bir gün indiki məktəblilər və tələbələr valideyn, müəllim, mühəndis, həkim, alim və rəhbər olacaqlar. Onlar öz övladlarına bu gün bizə çox yaxın olan hadisələr haqqında danışacaqlar. Bu hekayənin gələcəkdə necə səslənəcəyi isə böyük ölçüdə bizim bu gün faktları və insan talelərini necə qorumağımızdan asılıdır.
İtirilmiş insanı geri qaytarmaq mümkün deyil. Lakin onun adını qorumaq mümkündür. Onun şəklini saxlamaq mümkündür. Xatirəsini yazıya almaq mümkündür. Onun haqqında heç vaxt tanımadığı insanlara danışmaq mümkündür.
Bəlkə də Anım Gününün əsl mahiyyəti məhz bundadır.
Keçmişi ildə bir dəfə xatırlamaq deyil, insanların adlarının və həyat hekayələrinin zamanla unudulmasına imkan verməmək.
27 sentyabr 2020-ci il Azərbaycanın müasir tarixində xüsusi yer tutan 44 günlük dövrün başlanğıcı oldu. Bu gün, altı il sonra, həmin tarix bizə həlak olmuş hərbi qulluqçuları və mülki şəxsləri, qaziləri, itki ilə üzləşmiş ailələri və ölkənin müasir tarixinin mühüm hadisələrindən birinə şahidlik etmiş bütöv bir nəsli xatırladır.
Lakin ən vacib məqam budur ki, tarixi yalnız illərlə və hadisələrlə ölçmək olmaz.
Tarix insan taleləri ilə ölçülür.
İnsanların adları hörmətlə çəkildikcə, onların fotoşəkilləri ailə arxivlərində qorunduqca, həyat hekayələri övladlara və nəvələrə ötürüldükcə onlar xalqın yaddaşında yaşamağa davam edəcəklər.
27 Sentyabr sadəcə müharibənin başladığı gün deyil. Bu tarix Azərbaycanın müasir tarixinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmiş insanların həyatını xatırladan, keçmişi dərk etməyə və həmin tarixi gələcək nəsillərə məsuliyyətlə ötürməyə çağıran Anım Günüdür. Allah Şəhidlərimizə rəhmət eləsin!
Natalya Fatyanova
texnika elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyasının baş müəllimi