Uşaqları üzr istəməyə məcbur etmək onların empatiya və məsuliyyət hissini zəiflədir. Bunun əvəzinə, üzr istəməyin mənasını və əhəmiyyətini düzgün istiqamətləndirmə yolu ilə öyrətmək uşaqların emosional inkişafına daha dərin və qalıcı təsir göstərir.
Üzr istəmək edilən səhvin fərqinə varmaq, bu səhvi qəbul etmək və onu düzəltməyə çalışmaq deməkdir. Uşaqlara bu prosesin nə qədər vacib olduğunu izah etmək və bunu düzgün şəkildə öyrətmək lazımdır.
Uşaqlara üzr istəməyi öyrətməyin ən təsirli yolları, bu təlimə hansı yaşdan başlamağın daha uyğun olduğu və onları məcbur etmədən necə istiqamətləndirmək barədə Sağlamlıq Elmləri Universitetinin neyropsixoloqu Merve Tuğçe Doğru ilə danışılıb.
Mütəxəssis həmçinin empatiya hissini inkişaf etdirmək üçün hansı yanaşmalardan istifadə edilə biləcəyi və bu prosesin uşaqların emosional inkişafına necə töhfə verdiyi barədə məlumat verib.
Konkret nümunələrdən istifadə etmək daha təsirlidir
Uşaqlara üzr istəməyin mənasını və əhəmiyyətini izah edərkən konkret nümunələrdən istifadə etmək daha təsirli olur. Öz həyatınızdan nümunələr gətirərək həmin vəziyyətlərdə keçirdiyiniz hisslərdən və üzr istəməyin əhəmiyyətindən danışmaq uşaqların empatiya qurmasını asanlaşdırır.
“Məcbur edilən davranış qalıcı olmur”
Uşaqların səhv davranışlarından sonra empatiya qura bilməsi və sosial münasibətlərini davam etdirə bilməsi vacibdir. Lakin uşaqları üzr istəməyə məcbur etmək onların empatiya və məsuliyyət hissinə mənfi təsir göstərir.
Neyropsixoloq Tuğçe Doğru bildirir ki, “Məcbur edilən heç bir davranış qalıcı olmur.”
Əksinə, bu, mənfi hisslərin güclənməsinə, uşağın səhvini qəbul etməməsinə və etdiyi davranışın fərqinə varmamasına səbəb olur. Üzr səmimi və ürəkdən deyildikdə məna və əhəmiyyət qazanır. Beləliklə, uşaq etdiyi davranışdan sonra qarşı tərəfin hisslərini anlamağa və empatiya qurmağa başlayır, həmçinin nə üçün üzr istədiyi barədə şüurlu təsəvvür formalaşdırır.
Üzr istəməyi “doğru zamanda” öyrətmək lazımdır
Uşaqlara üzr istəməyi öyrətmək onların yaşından və emosional inkişaf səviyyəsindən asılı olaraq dəyişir. Bu prosesdə hansı üsullardan istifadə olunması və uşaqların reaksiyalarının necə idarə edilməsi mühüm məqamlardır.
Tuğçe Doğru bu barədə belə deyir:
“Uşaqlara üzr istəməyi öyrətmək üçün ən uyğun vaxt onların sosial və emosional şüurunun artdığı, yəni uşaq üçün ‘doğru zaman’dır. Məsələn, 2 yaşlı uşağı üzr istəməyə və empatiya qurmağa məcbur etmək mənalı olmur. Bu yaşda uşaqlar böyüklərin tələbinə qarşı çıxmamaq və narahat vəziyyətdən qurtulmaq üçün üzr istəyə bilərlər. Lakin bu üzrlər adətən səmimi olmur.
Özünüdərketmə tam formalaşmadan verilən hər hansı təlim uşağa faydadan çox zərər verir. Məsələn, 3 yaşlı uşağı məcburən üzr istətmək onun özünü dəyərsiz hiss etməsinə səbəb olur. Bu yaş qrupunda uşağın səhvinin üzərində israrla dayanmaq inadlaşmasına və məsələnin daha da böyüməsinə gətirib çıxarır. Belə hallarda uşağın üzr istəməsi tələb edilməməlidir.
Üzr istəməyin mənasını öyrətməyə, adətən, 4-5 yaşından etibarən söhbətlər vasitəsilə başlamaq olar. Uşaqlara üzr istəməyin mənasını və əhəmiyyətini izah edərkən konkret nümunələrdən istifadə etmək daha təsirli olur. Öz həyatınızdan nümunələr gətirərək hisslərinizi və üzr istəməyin əhəmiyyətini izah etmək uşaqların empatiya qurmasını asanlaşdırır.”
“Hörmət görən uşaq hörmətli olur”
Üzr istəməyin mənasını və əhəmiyyətini başa düşmək üçün empatiya hissinin inkişaf etdirilməsi mühüm addımdır.
Tuğçe Doğru deyir ki, “Hər kəsin həyatda səhv edə biləcəyini bilmələri uşaqlara öz səhvlərini qəbul etmək prosesində kömək edir.”
O, sözlərinə belə davam edir:
“Valideynlər olaraq uşağınızın doğulduğu andan etibarən bir fərd olduğunu və sizin sadəcə bu yolda ona yoldaşlıq etdiyinizi unutmamalısınız. Bu cür yanaşdığınız zaman təcrübə etməkdən qorxmayan, özünəinamı güclü, daha az səhv edən, üzr istəməyin əhəmiyyətini anlayan, dürüst və hörmətli fərdlər yetişdirə bilərsiniz. Hörmət görən uşaq hörmətli olur.”
Üzr istəmə prosesini asanlaşdıran təsirli üsullar
Kiçik uşaqlar üçün üzr istəmək mürəkkəb ola bilər və çox vaxt onlar üçün utandırıcı bir təcrübəyə çevrilir. Bu prosesi düzgün və həssas şəkildə idarə etmək uşağın özünü rahat hiss etməsinə kömək edir.
Sakitləşməsini gözləyin: Uşağın üzr istəməli olduğu vəziyyətdə həm sizin, həm də uşağın sakitləşməsini gözləmək lazımdır.
Empatiya qurmasına kömək edin: Qarşı tərəfin nə üçün üzüldüyünü izah edərək uşağın həmin insanın hisslərini anlamasına kömək edə bilərsiniz.
Əsas ehtiyaclarını nəzərə alın: Uşaq acdırsa və ya yuxusuzdursa, əvvəlcə bu ehtiyacların qarşılanması daha məqsədəuyğundur. Bundan sonra üzr istəmə məsələsinə keçmək olar.
Onu utandırmayın: Üzr istəmək kiçik uşaqlar üçün onsuz da çətin və utandırıcı olur. Xüsusilə böyüklər tərəfindən məcbur edilmələri uşaqlarda alçaldılma hissi yaradır.
Seçim haqqına hörmət edin: Uşağı nəzakətli şəkildə üzr istəməyə təşviq edə bilərsiniz. Lakin istəmədiyini bildirirsə, onu məcbur etmədən düşünməsi üçün vaxt vermək daha doğrudur.
Nə üçün üzr istəməli olduğunu izah edin: Uşağa üzr istəməsinin səbəbini izah etmək bu prosesi daha mənalı edir. Beləliklə, uşaq üzr istəməyin sadəcə məcburiyyət deyil, münasibətlərdə məsuliyyətin bir hissəsi olduğunu anlayır.
Özünüz nümunə olun: Böyüklərin səmimi şəkildə üzr istəməsi uşaqlara bunun zəiflik olmadığını göstərir. Əksinə, səhvini anlayıb onu düzəltməyə çalışmaq güclü xarakterin göstəricisidir.
Şəxsi nümunələr gətirin: Uşağı üzr istəməyə hazırlayarkən öz həyatınızdan nümunələr danışmaqdan çəkinməyin.
Mövzunu uzatmayın: Uşaq üzr istədikdən sonra məsələni bağlamaq və bu barədə daha çox danışmamaq lazımdır.
Mənbə:TRT Haber
Hazırladı:Ziyalə Əhmədli
Gundelik.az
