Onilliklərdir Çin hökuməti etnik azlıqları dominant Han mədəniyyətinə assimilyasiya etməyə məcbur edən və onları tabe etdirməyə yönəlmiş repressiv siyasətlər həyata keçirməkdə ittiham olunur.
Bu həftə ölkənin illik parlament sessiyasında formal şəkildə qəbul edilməsi gözlənilən yeni qanun bu prosesi daha da gücləndirəcək, genişləndirəcək və sürətləndirəcək. Akademiklər və insan haqları fəalları bildirirlər ki, bu, azlıq qruplarının hüquqları və həyat tərzi üçün əlavə təhlükə yarada bilər.
Çin hökuməti isə qanunu müdafiə edərək onu “daha böyük birlik vasitəsilə modernləşməni təşviq etmək” üçün vacib hesab edir və bu qanunu “Etnik Birlik və Tərəqqinin Təşviqi haqqında qanun” adlandırır.
Qanun:
Mandarin dilinin xeyrinə digər dillərin statusunu aşağı salır;
Han çinliləri ilə digər etnik qruplar arasında nikahı təşviq edir və buna məhdudiyyət qoyulmasını qadağan edir;
Valideynlərdən uşaqlara Çin Kommunist Partiyasını sevməyi öyrətməyi və onları bu istiqamətdə yönləndirməyi tələb edir;
“Etnik birliyə zərər verən” hesab olunan hər hansı hərəkətləri qadağan edir.
Çinin lideri Xi Jinping dəfələrlə “dinin çinləşdirilməsi” (Sinicisation) çağırışı edib. Bu isə dini praktikanın Kommunist Partiyasının Çin mədəniyyəti və dəyərləri kimi gördüyü çərçivəyə uyğunlaşdırılmasını tələb edir. Ekspertlər hesab edir ki, yeni qanun artıq onun hakimiyyətinin əsas siyasətlərindən birinə çevrilmiş bu yanaşmanı daha da möhkəmləndirir.
Pensilvaniya Universitetindən Aaron Glasserman deyir ki, hökumət Mandarin dilinin təşviqi və azlıqların kimliyinin ifadəsinə qoyulan məhdudiyyətlər kimi addımların doğru olduğunu göstərmək istəyir və buna görə də əvvəllər sadəcə siyasət olan tədbirləri indi qanun səviyyəsinə qaldırır.
Çində rəsmi olaraq 55 etnik azlıq tanınır və onların əhalisi on minlərlə nəfərdən milyonlara qədər dəyişir.
Lakin Pekin bəzi qruplardan digərlərinə nisbətən daha çox narahatlıq duyur. Ən ciddi insan hüquqları ittihamları Sincan bölgəsində (uyğurlar və digər türk mənşəli xalqların yaşadığı yer) və Tibetdə səsləndirilir.
Kommunist Partiyası ayrılma və ya müstəqillik ideyalarının qarşısını almaq üçün daha çox qorxu və sərt tədbirlərdən istifadə edir, azlıqlara daha geniş muxtariyyət verməkdən isə çəkinir.
2008-ci il Olimpiya Oyunları öncəsi Tibet paytaxtı Lhasada rahiblər Pekinin hakimiyyətinə qarşı üsyan etmişdi. Çin hökuməti 22 nəfərin öldüyünü desə də, xaricdə yaşayan tibetlilər təxminən 200 nəfərin öldüyünü bildirir.
2009-cu ildə isə ölkənin qərbində yerləşən Sincanın paytaxtı Urumçidə uyğurlar və han çinliləri arasında baş verən toqquşmalar nəticəsində təxminən 200 nəfər həyatını itirdi.
2013-cü ildə bir qrup uyğur separatçı partlayıcı maddə ilə dolu avtomobillə Pekində Tiananmen Square yaxınlığında hücum etməyə çalışarkən öldürüldü. 2014-cü ildə isə başqa bir qrup Yunnan əyalətindəki qatar stansiyasında insanlara hücum etdi.
Pekin bu hadisələri əsas gətirərək etnik azlıqlara qarşı sərt tədbirlərin təhlükəsizlik baxımından əsaslandırılmış olduğunu bildirir.
Lakin BMT və insan hüquqları təşkilatları iddia edir ki, bir milyondan çox uyğur müsəlman düşərgələrdə məcburi saxlanılıb. Çin hökuməti isə bu yerləri “yenidən təhsil və peşə hazırlığı mərkəzləri” adlandırır.
Həmçinin məlumatlara görə:
uyğurların dini fəaliyyətləri məhdudlaşdırılıb,
məscidlərin bir hissəsi bağlanıb.
Tibetdə isə əvvəllər güc mərkəzləri sayılan monastırlar ciddi nəzarət altındadır. 18 yaşdan aşağı uşaqlar dövlət məktəblərində Mandarin dilində təhsil almağa məcburdur və buddist mətnlərini öyrənə bilmirlər. Bu isə əvvəllər uşaqların rahib olmaq üçün monastır məktəblərinə getdiyi bir cəmiyyət üçün ciddi dəyişiklikdir.
Son illərdə Daxili Monqolustanda monqol dilində təhsilə qoyulan məhdudiyyətlər və Ningxia bölgəsində hui müsəlman məscidlərinin sökülməsi kimi hadisələr də gərginlik yaradıb.
Analitiklərin fikrincə, hökumət bu cür potensial sabitsizlik qarşısında azlıqların hüquqlarını qoruyan mövcud qanunları üstələyəcək yeni qanuna ehtiyac duyduğunu düşünə bilər.
Bu qanun həm də Çinin qonşu ölkələrlə əlaqəsini və əsas qlobal ticarət marşrutlarını birləşdirən strateji regionlara nəzarəti gücləndirməyə imkan verir.
Yeni qanunla bağlı analizdə Çin Kommunist dövlətinin qurucusu Mao Zedongun sözləri də xatırladılır:
“Biz deyirik ki, Çin böyük əraziyə, zəngin resurslara və böyük əhaliyə malik ölkədir. Əslində isə böyük əhali Han millətinə məxsusdur, geniş ərazilər və zəngin resurslar isə azlıq millətlərinə aiddir.”
Mənbə: BBC
Hazırladı: Ziyalə Əhmədli
Gundelik.az
