ABŞ-da noyabr ayında keçiriləcək aralıq seçkilər ölkənin daxili siyasi gündəmində əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilib. Seçkilər həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Senatda siyasi qüvvələrin nisbətinə təsir göstərə biləcək mühüm hadisə kimi diqqətdədir. Xüsusilə ABŞ-ın İranla davam edən qarşıdurmasının iqtisadi və siyasi nəticələri, müharibənin artan maliyyə yükü və prezident Donald Trampın reytinqi ilə bağlı göstəricilər seçki gündəminin mühüm elementləri sırasında yer alır. Son məlumatlara görə, İranla müharibənin ABŞ büdcəsinə birbaşa xərci 38 milyard dolları ötüb və qarşıdurma davam etdiyi təqdirdə aylıq xərclərin 2–3 milyard dollar artacağı hesablanır.
ABŞ-da keçirilən son sorğular da seçki öncəsi siyasi mənzərənin mürəkkəb olduğunu göstərir. Məsələn, sentyabr ayında Marquette Law School tərəfindən keçirilən milli sorğuda ehtimal olunan seçicilər arasında Konqres seçkisinə dair üstünlük Demokratların xeyrinə 54 faiz, Respublikaçıların xeyrinə isə 41 faiz göstərilib.
Digər tərəfdən, Yaxın Şərqdə davam edən qarşıdurmanın ABŞ-ın xarici siyasətinə, iqtisadiyyatına və daxili siyasi proseslərinə təsiri də müzakirə olunur. ABŞ Prezidenti Donald Tramp sentyabrın 9-da İranla müharibənin noyabr seçkilərindən dərhal sonra başa çatacağını bildirmişdi.
Bəs Yaxın Şərqdəki vəziyyət ABŞ-da keçiriləcək aralıq seçkilərin nəticələrinə necə təsir göstərə bilər? Demokratların Nümayəndələr Palatasında mövqelərini gücləndirməsi Tramp administrasiyasının fəaliyyətinə hansı siyasi nəticələr yarada bilər? Senatda qüvvələr nisbətinin qorunması və ya dəyişməsi ABŞ siyasətində hansı yeni mənzərəni formalaşdıra bilər? Yaxın Şərqdəki geosiyasi proseslərlə ABŞ-dakı daxili siyasi dinamika arasında hansı əlaqələr mövcuddur?
Bu və digər sualları Gundelik.az-ın suallarını cavablandıran politoloq, elmlər doktoru Elşad Mirbəşiroğlu şərh edib.
Beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətində olan əsas məsələlərdən biri noyabr ayında ABŞ-da keçiriləcək aralıq seçkilərdir. Sizcə, Yaxın Şərqdəki vəziyyət bu seçkilərin nəticələrinə necə təsir göstərə bilər?
– ABŞ-da keçiriləcək aralıq seçkilərin respublikaçılar üçün rahat keçməyəcəyi fikrini bir sıra analitiklər ifadə edirlər. Yaxın Şərqdəki vəziyyətin də bu prosesə təsir edən amillərdən biri olduğu görünür.
Fevral ayının sonunda ABŞ ilə İran arasında yenidən qarşıdurmanın başlaması və Prezident Donald Trampın əvvəl səsləndirdiyi fikirlərlə müqayisədə prosesdən gözlənilən nəticələrin əldə edilməməsi Amerika cəmiyyətində birmənalı qarşılanmır. Bu gün ABŞ cəmiyyətində müzakirə olunan məsələlərdən biri də İranla qarşıdurmaya böyük həcmdə vəsaitlərin xərclənməsidir.
Məlum olduğu kimi, ABŞ-ın İranla müharibəsinin birbaşa xərcləri 38 milyard dolları keçib. Konqresin Büdcə Ofisinin hesablamalarına görə, qarşıdurma davam edərsə, aylıq əlavə xərclər 2–3 milyard dollar təşkil edə bilər.
Təbii ki, bu vəziyyətin Amerika seçicisinin münasibətinə necə təsir edəcəyi qarşıdakı seçkilər baxımından mühüm məsələdir. Eyni zamanda, Trampın reytinq göstəriciləri də siyasi gündəmdədir. Sentyabr ayında Marquette Law School-un keçirdiyi sorğuda Trampın prezidentlik fəaliyyətini bəyənənlərin payı 42 faiz, bəyənməyənlərin payı isə 57 faiz olub.
Bu amillərin ümumi təsiri Nümayəndələr Palatası uğrunda mübarizədə özünü göstərə bilər. Hazırkı sorğular Demokratların Konqres üzrə seçici üstünlüyünün artdığını göstərir. Lakin seçkinin faktiki nəticələri yalnız səsvermə başa çatdıqdan sonra məlum olacaq.
Demokratların Nümayəndələr Palatasında üstünlük əldə etməsi Tramp administrasiyasının fəaliyyətinə hansı təsirləri göstərə bilər?
– Demokratların Nümayəndələr Palatasında üstünlük əldə etməsi Tramp administrasiyasının fəaliyyət imkanlarına təsir göstərə bilər. Çünki Konqresin bu palatasında siyasi qüvvələr nisbətinin dəyişməsi prezident administrasiyasının qanunvericilik təşəbbüslərinin və müxtəlif siyasi qərarların müzakirəsinə birbaşa təsir edən amildir.
Demokratlar Nümayəndələr Palatasında çoxluq əldə edərlərsə, Tramp administrasiyasının fəaliyyətinə parlament nəzarəti güclənə bilər. Eyni zamanda, müxtəlif hüquqi və siyasi prosedurların gündəmə gətirilməsi imkanları da arta bilər.
Bununla belə, hər hansı konkret prosedurun nəticəsi yalnız Nümayəndələr Palatasındakı siyasi nisbətdən asılı deyil. Senatdakı qüvvələr nisbəti də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Senatda hazırkı qüvvələr nisbəti necədir və qarşıdakı seçkilərdən sonra burada hansı dəyişikliklər baş verə bilər?
– Senatda respublikaçılar hazırda üstün mövqedədirlər. Qarşıdakı seçkilərdə bu nisbətin dəyişib-dəyişməyəcəyi seçki nəticələrindən asılı olacaq.
Əgər respublikaçılar Senatda üstünlüklərini qoruyub saxlasalar, Nümayəndələr Palatasında demokratların əldə edə biləcəyi üstünlüyün qarşısında müəyyən institusional balans yarana bilər. Belə vəziyyətdə prezident administrasiyasının qərar qəbul etmə imkanları əvvəlki dövrlə müqayisədə daha mürəkkəb siyasi mühitlə üzləşə bilər.
Yəni Trampın qərarlarında və addımlarında əvvəlki dövrlə müqayisədə daha çox siyasi məhdudiyyət və nəzarət mexanizmi meydana çıxa bilər.
Yaxın Şərqdəki proseslərin ABŞ-dakı seçkilərə təsirinin əsas səbəblərini nədə görürsünüz?
– Burada həm xarici siyasət, həm də iqtisadi amillər mühüm rol oynayır. Yaxın Şərqdə davam edən qarşıdurma ABŞ üçün yalnız xarici siyasət məsələsi deyil. Bunun enerji qiymətlərinə, inflyasiyaya, dövlət xərclərinə və bütövlükdə vətəndaşların gündəlik həyatına təsirləri var.
Müharibənin maliyyə yükünün artması, enerji qiymətlərində dəyişikliklər və bunun iqtisadi nəticələri seçicilərin münasibətinə təsir göstərə biləcək amillərdir. CBO-nun son qiymətləndirməsində də qarşıdurmanın ABŞ iqtisadiyyatına əlavə inflyasiya təzyiqi yarada biləcəyi bildirilir.
Bu baxımdan ABŞ-da xarici siyasət və daxili iqtisadi gündəm bir-birindən tam ayrı məsələlər deyil. Yaxın Şərqdə baş verənlərin ABŞ seçicisinin gündəlik həyatına təsir edən nəticələri olduqda, həmin proseslərin daxili siyasi müzakirələrdə də əks olunması təbiidir.
Bütün bunlar növbəti prezident seçkilərinin siyasi mənzərəsinə də təsir göstərə bilərmi?
– Əlbəttə, aralıq seçkilərin nəticələri ABŞ-da siyasi qüvvələrin gələcək strategiyasına təsir göstərə bilər. Lakin növbəti prezident seçkilərinə indidən konkret nəticə çıxarmaq düzgün olmaz. Qarşıdakı dövrdə həm ABŞ daxilində, həm də beynəlxalq münasibətlər sistemində çoxsaylı dəyişikliklər baş verə bilər.
ABŞ tarixində prezidentin partiyasının aralıq seçkilərdə Konqresdə mövqelərinin zəifləməsi tez-tez müşahidə olunan haldır. Hazırkı siyasi şəraitdə isə bu prosesə Tramp administrasiyasının reytinq göstəriciləri, iqtisadi vəziyyət və Yaxın Şərqdə davam edən qarşıdurma kimi amillər də əlavə olunur. Brookings Institution da 2026-cı il Senat yarışlarının qiymətləndirilməsində aralıq seçkilərin xarakterik siyasi dinamikasına diqqət çəkir.
Bütövlükdə, ABŞ-dakı seçkilərlə Yaxın Şərqdəki vəziyyət arasında qarşılıqlı təsir əlaqəsinin mövcud olduğunu görmək mümkündür. Yaxın Şərqdəki proseslərin ABŞ-ın xarici siyasətinə, iqtisadi vəziyyətinə və daxili siyasi gündəminə təsiri davam edir. Eyni zamanda, ABŞ-da formalaşacaq yeni siyasi reallıq Vaşinqtonun Yaxın Şərq siyasətinin gələcək istiqamətlərinə də təsir göstərə bilər.
