Müasir qlobal iqtisadi sistemdə enerji təhlükəsizliyi və logistik marşrutların sabitliyi dünya bazarlarının tarazlığını müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Bu baxımdan, Hörmüz boğazı təkcə regional deyil, qlobal miqyasda strateji əhəmiyyət daşıyan kritik keçid nöqtələrindən hesab olunur. Son dövrlərdə bölgədə artan geosiyasi gərginliklər, xüsusilə ABŞ–İran münasibətlərində qeyri-müəyyənlik və enerji infrastrukturlarına yönələn təhdidlər dünya iqtisadiyyatında ciddi dalğalanmalara səbəb olmuşdur.
Gundelik.az xəbər portalı mövcud vəziyyətin qlobal və regional təsirlərini daha dərindən təhlil etmək məqsədilə iqtisadçı Samir Heydərovla müsahibə hazırlayıb.
Hörmüz boğazının strateji əhəmiyyəti nədən ibarətdir?
– Hörmüz boğazı dünyanın ən mühüm strateji keçidlərindən biridir. Bu boğazın bloklanması dünya üzrə xam neft, maye qaz və gübrə ixracının təxminən 20–30 faizinin dayanması deməkdir. Bu isə enerji və ərzaq bazarlarında ciddi çatışmazlıqlara səbəb olur.
Bu marşrut vasitəsilə hansı ölkələr enerji ixrac edir?
– Hörmüz boğazı vasitəsilə Körfəz ölkələri – Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt, Qətər, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Bəhreyn, İran və İraq dünya bazarına xam neft və qaz ixrac edir.
ABŞ və İran arasında mövcud vəziyyət enerji bazarına necə təsir edir?
– ABŞ və İran arasında hazırda atəşkəs davam etsə də, danışıqların dalana dirənməsi yeni eskalasiya risklərini artırır. Bu isə dərhal dünya bazarına təsir edir. Hazırda Brent markalı neftin qiymətinin bir bareli 118 dollar civarındadır. Yanacaq qiymətlərinin artması daşınma xərclərini yüksəldir, bu da məhsul qiymətlərinin bahalaşmasına və nəticə etibarilə inflyasiyaya gətirib çıxarır.
Maye qaz bazarında vəziyyət necədir?
– Münaqişə maye qaz bazarına da ciddi təsir göstərib. Avropa Birliyi ölkələri alternativ marşrutlardan idxalı artırmaq qərarına gəlib. Bu kontekstdə Avropa liderlərinin Azərbaycana səfərləri də diqqət çəkir.
Qətər dünya üzrə qaz istehsalında aparıcı ölkələrdən biridir. İranın raket və dron hücumları nəticəsində Ras Laffan sənaye zonasında yerləşən maye qaz terminallarının sıradan çıxması qlobal istehsalın təxminən 17 faizinin dayanmasına səbəb olub. Hazırda Qətər istehsalı qismən bərpa etsə də, bazarda hələ də çatışmazlıq hiss olunur.
Bu vəziyyət Avropanın enerji siyasətinə necə təsir edir?
– Avropa ölkələri artıq qaz idxalında daha çox ABŞ, Əlcəzair və Azərbaycana yönəlirlər. Bazar isə Qətərin tam şəkildə geri qayıdışını gözləyir. Əgər bu baş verməzsə, qaz qiymətlərində kəskin artım qaçılmaz olacaq.
Hörmüz boğazının uzunmüddətli blokadası hansı nəticələrə səbəb ola bilər?
– Bu halda benzin, dizel, aviasiya kerosini, maye qaz və mazut kimi enerji məhsullarında ciddi qıtlıq yaranacaq. Nəticədə yanacaq bahalaşacaq, daşınma və istehsal xərcləri artacaq, aviabiletlər bahalaşacaq və turizm sektorunda ciddi geriləmə müşahidə olunacaq. Turizmdən asılı iqtisadiyyatlarda isə işsizlik, inflyasiya və ümumi iqtisadi tənəzzül baş verə bilər ki, bu da siyasi sabitliyə təsir göstərər.
Bu proses qeyri-enerji sektorlarına necə təsir edir?
– Hörmüz boğazından yalnız enerji deyil, həm də neft-kimya və kimya məhsulları ixrac olunur. Blokada nəticəsində plastik, gübrə, qablaşdırma materialları, tikinti kimyası, alüminium, boya və tekstil xammalında çatışmazlıq yaranır. Bu isə xüsusilə Asiyada istehsal olunan sənaye mallarının qiymətlərini artırır.
Bu vəziyyət “ucuz Çin məhsulları” dövrünə necə təsir edir?
– Belə şəraitdə ucuz Çin məhsulları dövrünün əvvəlki kimi davam etməsi çətinləşir. Xammal və logistika xərclərinin artması qiymətlərə birbaşa təsir edir.
Azərbaycana təsirləri necə qiymətləndirilə bilər?
– Azərbaycanın həm müsbət, həm də mənfi təsirlərlə üzləşməsi mümkündür.
Müsbət tərəfi ondan ibarətdir ki, neft və qazın bahalaşması ölkənin gəlirlərini artırır və strateji əhəmiyyətini yüksəldir. Eyni zamanda Orta Dəhlizin alternativ marşrut kimi rolu güclənir.
Mənfi tərəfi isə idxalın bahalaşmasıdır. İdxal etdiyimiz məhsulların qiyməti artdıqca inflyasiya təzyiqləri də güclənir.
Hansı sahələrdə qiymət artımı daha çox hiss olunacaq?
– Daha çox idxal etdiyimiz məhsullar – maşın ehtiyat hissələri, gübrə, dərmanlar və elektronika bahalaşacaq. Eyni zamanda ərzaq məhsullarının bir hissəsində də qiymət artımı gözlənilir.
İrandan və digər Yaxın Şərq ölkələrindən idxal olunan meyvə-tərəvəz məhsullarında bahalaşma müşahidə olunacaq. Yanacaq və logistika xərclərinin artması isə ümumilikdə bazara təsir edəcək.
Ümumilikdə hansı nəticəni çıxarmaq olar?
– Qısa olaraq demək olar ki, Azərbaycanda avtomobil bazarı, tikinti materialları, elektronika, aviabiletlər, gübrə və bəzi ərzaq məhsullarında qiymət artımı qaçılmazdır. Bu proses qlobal iqtisadi gərginliyin lokal bazarlara birbaşa təsirinin nümunəsidir.
