Dostluq insan həyatındakı ən dəyərli və mürəkkəb münasibətlərindən biridir.
Bu, təkcə iki fərd arasında qurulan yaxınlıq və etibar deyil, həm də birlikdə keçilən vaxtın, qarşılıqlı dəstəyin və ortaq dəyərlərin məhsuludur. Dostlar bir-birinin həyatını zənginləşdirir, çətin anlarda bir-birini dəstəkləyir və bir-birinin xoşbəxtliklərini daha da gözəlləşdirirlər. Dostluq daha çox şəxsiyyətləri birləşdirən və insanın mənəvi inkişafına müsbət təsir göstərən emosional bir bağdır. Akif Abbasov və Hikmət Əlizadənin müştərək hazırladıqları “Pedaqogika” kitabında oxuyuruq: “…Dostluq emosional təmas, qarşılıqlı anlaşmada mənəvi yaxınlıq tələbatının ödənilməsi, özünü dərketmə, özünü və münasibətini başa düşmək vasitəsidir”. Beləliklə, dostluğun əsasını qarşılıqlı hörmət, etimad və anlaşma təşkil edir. Bu münasibət həyatda çox vaxt qarşılaşdığımız çətinliklərin öhdəsindən gəlməyimizə kömək edən ən vacib amillərdən biridir. İnsanlar arasındakı münasibətlər yalnız şəxsi mənfəətlə məhdudlaşmır, həm də cəmiyyətin sosial quruluşunun formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Dostluq həm fəlsəfi, həm də sosial baxımdan vacib bir mövzu olaraq qədim dövrlərdən bəri müzakirə mövzusu olmuşdur. Aristotel, İbn Sina, Fərabi kimi böyük mütəfəkkirlər dostluğu müxtəlif perspektivlərdən izah etmişlər. Həmçinin, onların hər biri dostluğun mahiyyətini, cəmiyyətə təsirini və insan həyatındakı yerini müxtəlif cür qiymətləndirib. Aristotel (m.ö. 384-322) “Nikomax etikası” adlı əsərində dostluqdan geniş bəhs etmişdir (Nikomax, Aristotelin oğlu olub və bu əsəri oğluna həsr edib). Aristotel bu əsərində insanın necə yaxşı yaşaya biləcəyini araşdırır və “ən yüksək yaxşı”lığın, yəni eudaimonia (və ya xoşbəxtliyin, mükəmməl bir həyata çatmağın) məqsədini izah edir.
Onun dostluq haqqında düşüncələri “Nikomax etikası” bölməsində yer alır və üç növ dostluğu müzakirə edir: mənfəət üçün dostluq, zövq üçün dostluq və fəzilət üçün olan dostluq. Bu əsərdə dostluq insanın mənəvi inkişafında və mükəmməl həyata nail olmasında mühüm rol oynayır.
O, dostluğu üç əsas növə bölür və onları aşağıdakı kimi təhlil edir: Fayda üçün dostluq: Bu cür dostluq, qarşı tərəfdən müəyyən bir fayda əldə etmək məqsədi ilə qurulan bir münasibətdir. Bu cür dostluqda insanların bir-birinə ehtiyacı var və münasibətləri yalnız fayda üzərində qurulur.
Zövq üçün dostluq: Burada insanlar bir-birini əyləncə və ya zövq üçün sevirlər. Bu cür dostluqlar daha mənasız və tez keçici olur. Fəzilət dostluğu: Aristotelə görə, bu, ən yüksək dostluq növüdür. Bu dostluqda insanlar bir-birini xeyirxahlıq və fəzilət üçün sevirlər. Bu dostluqda qarşılıqlı hörmət və anlaşma var. Bu, həmçinin insanların mənəvi inkişafını artırır və həyatlarını daha mənalı edir. Aristotel bu cür dostluğun ən güclü və davamlı olduğunu vurğulayır. “Deməli, insanın tələbatları bir neçə cür olmaqla, bir neçə xarakterdə olmaqla, bir neçə formada özünü təmin edə bilər”.
Əl-Fərabi (870-951) isə “əl-Madina əl-Fazıla” (Fəzilətli şəhər) adlı əsərində cəmiyyətin ideallarını və dostluğun cəmiyyətə təsirini izah etmişdir. Fərabi qeyd edir ki, dostluq və qarşılıqlı etimad ideal cəmiyyətin qurulmasında mühüm rol oynayır. O, dostluğu sosial və mənəvi baxımdan müzakirə edir. “Dost xoşbəxt günlərinizdə sizinlə gülən deyil, kədərli günlərinizdə sizin yanınızda sakit oturandır”; “Dostluq iki bədəndə bir ürəyin döyüntüsüdür” kimi müdrik fikirlərə sahib olan Fərabiyə görə, dostluq cəmiyyətdə harmoniya və birliyi təmin edir.
Dostluq təkcə fərdi səviyyədə deyil, həm də cəmiyyətin inkişafı üçün vacibdir. İnsanlar bir-birini yaxşılığa görə seçməli, mənəvi keyfiyyətlərə malik olmalı və bu bunun sayəsində cəmiyyət daha yüksək səviyyəyə yüksəlməlidir. İbn Sina (980-1037) dostluq anlayışını əxlaqi və mənəvi inkişafla daha sıx əlaqələndirirdi. İbn Sina dostluqların yaxşı mənada qurulmasının vacibliyini vurğulayır. İbn Sina insanın daxili inkişafı üçün düzgün dostların seçilməsinin vacibliyini vurğulayır. O, həmçinin qeyd edir ki, dostluq mənəvi inkişafın bir yoludur. İbn Sina “Dostluq ruhların bir-birini tanımasıdır” və ya “Əsl dost səni öz mənfəəti üçün deyil, sənin kamilliyin üçün sevəndir” deyərək dostluğun insan düşüncələrini və davranışlarını inkişaf etdirdiyini və daha yaxşı bir insan olmasına kömək etdiyini bildirmişdir.
Fəzilətli bir insan olan Xaqani Şirvani də Aristotel, Fərabi, İbn Sina kimi böyük alimlərin və ensiklopedik maarifçilərin fikirlərindən təsirlənmiş və dostluq haqqında fikirlərini və mülahizələrini özünəməxsus şəkildə təqdim etmişdir. “Ey Nuh ismətli dostlar” – deyərək dostluğu təkcə qarşılıqlı mənfəət və maddi maraq məsələsi kimi deyil, həm də mənəvi münasibət kimi görürdü. Xaqani öz dövründə sadiq, dürüst və dostlarına etibarlı bir kimi tanınmışdır. O, xüsusilə dostluq, ədalət, fəzilət və insanın daxili inkişafı kimi mövzularda çox vacib mülahizələr irəli sürür.Xaqani həmişə bəşəriyyətin mənəvi və əxlaqi inkişafını prioritet hesab etmiş poetik düşüncələrini bu dəyərlər üzərində qurmuşdur.
Əgər öz ruhuna uyğun yoxundur dost aləmdə, Yaman bir dosta ol qane, meyitdir dostsuz insan – deyən Xaqani Şirvani yalnız insanın şəxsiyyətinə və əhval-ruhiyyəsinə
uyğun insanlarla dostluq qurmağın vacibliyini izah edir. Xaqani təklif edir ki, insan öz daxili dünyasına uyğun, əxlaqi və mənəvi səviyyəsinə yaxın olan dostlar axtarmalıdır. İnsan yalnız özünəməxsus əxlaqi və mənəvi keyfiyyətlərinə uyğun dostlarla dərin və mənalı münasibətlər qura bilər. Belə dostlar dostun inkişafına və həyatına məna qatmaqda kömək edir.
Əgər ideal dost tapmaq çətindirsə, Xaqani “yaman dost” tapmağı təklif edir. Xaqani dostluğun çox vacib bir münasibət olduğunu və hətta bir-birilə tamamilə uyğun olmayan, lakin müəyyən formada olan dostlar belə insanın həyatına müəyyən bir dəyər qatdığını vurğulayır. Hətta pis dostlar belə, həyatın mənasını axtaran bir üçün yanınızda kiminsə olması vacibdir.
Xaqani dostluğun insan həyatı üçün əhəmiyyətini ifadə edərək “Dostu olmayan adam ölüdür” – deyir. Yəni, dostu olmayan insanlar mənəvi və əxlaqi cəhətdən ölüdürlər. Xaqani dostluğun insanın həyatı üçün həyati əhəmiyyət daşıdığını ifadə edir. O, dostsuz bir insanın ruhi və mənəvi baxımdan “ölü” olduğunu deyir. Burada “meyit” sözü, insanın yalnızlıq və tənhalıq içində, mənəvi olaraq boğulduğunu simvollaşdırır. Dostlar insanın həyatına mənəvi bir işıq gətirir, ona dəstəkləyir və ruhlarının inkişafına təkan verir.
Xaqani Şirvani dostluğu insanın mənəvi və əxlaqi inkişafı üçün vacib amil kimi qiymətləndirdiyini göstərmişdir. Dostlar insanın ən böyük sərvətidir, şəxsiyyətini gücləndirməyə və həyatı daha mənalı etməyə kömək edir.
Az dostluq et həyatda, dostluq etsən də əgər,
Güzəşt olsun şüarın, budur dostluqda hünər.
Xaqani Şirvaninin bu beyti gənclərə çox vacib və dərin bir həyat dərsi verir. Xaqani yalnız münasibətlərin sayına deyil, həm də onların keyfiyyətinə və düzgünlük prinsiplərinə diqqət yetirməyin vacibliyini vurğulayır.
Xaqani bildirir ki, həyatın müəyyən dövrlərində dostların sayı vacib deyil, dostluğun keyfiyyəti və dərinliyi daha vacibdir. “Dostluqda başlıca cəhət doğruçuluq, səmimilikdir”. Dostun az olması daha yaxşıdır, amma bu dostluqların hər biri həqiqi və səmimi olmalıdır. İnsanın ətrafında çoxlu dost olmamalı, sadəcə həqiqi və dərin münasibətlər qurmalı və aralarındakı bağı daha mənalı etməlidir.
Xaqani “Dostluqda hünər” ifadəsi ilə mükəmməl və ahəngdar bir dostluğun əsas amilinin qarşılıqlı güzəşt olduğunu vurğulayır. “Dostluq xarakteri, hissləri formalaşdırır”. Həyatda bir çox hallarda insanlar arasında fikir ayrılıqları, anlaşılmazlıqlar və ziddiyyətlər yarana bilər. Bu gün dostluğun davam etməsi üçün hər iki tərəf müəyyən qarşılıqlı güzəştlərə getməli, bəzən öz istək və maraqlarında imtina etməli, qarşısındakı insanın hiss və düşüncələrinə uyğunlaşmalıdır. Yalnız bu şəkildə dostluqlar davam edə və hər iki tərəfi inkişaf etdirə bilər.
Gənclərə verilən əsas mesajlardan biri də dostluq münasibətlərinin yalnız öz mənafeyi naminə qurulmasının düzgün olmayacağıdır. Xaqani Şirvani dostluğun dəyərini ifadə etməyi və ona uyğun hərəkət etməyi təklif edir. Dostluqlar əsl və mənalı həyat münasibətləri qurur. Bunun üçün hər bir dostluğun münasibətdəki insanın həyatına və onunla olan münasibətinə necə təsir etdiyini qiymətləndirmək lazımdır. Əgər dostluqda güzəştə getməyə və ona qurban verməyə hazırsınızsa, bu, dostluğun əsl mənəvi dəyərə malik olduğunu göstərir. Xaqani Şirvani gənclərə çoxlu dostluq etməklə deyil, onlara sadiq qalmaqla, fədakarlıq göstərməklə və güzəştə getməklə yaxşı dostluqlar qurmağı məsləhət görür. Bu, onların şəxsi inkişafı üçün vacibdir və mənəvi bir yanaşma olaraq, həqiqətən dərin və dəyərli dostluq bağları qurmağa kömək edər.
Fazil insanlarla dost ol, ta ki, qansınlar səni,
Dost avamdırsa, Günəş olsan, səni bir Ay bilər.
Dost nəciblər cərgəsindəndir əgər Cəmşidtək,
Boynuna çəksən mişar, nə inciyər, nə “uf” deyər.
Xaqani Şirvani dostluğun dəyəri və dost seçimi haqqında mənalı və fəlsəfi fikirlər irəli sürür. Xaqani Şirvani insanlara ən yüksək dəyərlərə sahib, əxlaqi və mənəvi cəhətdən təmiz olan fazilətli insanlarla dostluq etməyi tövsiyə edir. “Hər valideyn övladının kiminlə dostluq və yoldaşlıq etməsini öz nəzarəti altında saxlamalı və övladının dostluq etdiyi uşağın ailəsini aramalı, axtarmalı, onu dərindən öyrənib yaxşı tanımalıdır”. Fəzilətli insanlar (yəni fəzilətli, əxlaqlı və xeyirxah insanlar) insanın inkişafına, ruhunun yüksəlməsinə və həyatının mənasına müsbət təsir göstərir. Belə dostlar insanı doğru yolda saxlayır, ona dəstəkləyir və ən çətin anlarda belə ona güc verir. Xaqani dost seçərkən əxlaqi keyfiyyətlərin vacibliyini vurğulayır.
Xaqani deyir ki, dostların dar düşüncəli və adi insanlar olmasına baxmayaraq, ən yüksək keyfiyyətlərə və parlaq mənəvi dəyərlərə malik olsalar belə, bu dostlar onların əsl dəyərini anlaya bilmirlər. Buradakı “Günəş” simvolu uca, parlaq və əzəmətli olanı, “Ay” isə bu nurun yalnız bir hissəsini ala bilən birini təmsil edir. Yəni, nə qədər uca və nəcib olsanız da, adi və dar düşüncəli insan sizin dəyərinizi tam olaraq anlamayacaq və buna uyğun olaraq qiymətətləndirməyəcək.
“Dost nəciblər cərgəsindəndir əgər Cəmşidtək / Boynuna çəksən mişar, nə inciyər, nə “uf” deyər” – Bu beyt yüksək keyfiyyətli və nəcib dostlarla münasibəti təsvir edir. Cəmşid Şərq mədəniyyətində, xüsusən də İran və Azərbaycan ədəbiyyatında böyük və müdrik bir padşah kimi tanınır. Xaqani Şirvani yüksək əxlaqi keyfiyyətlərə malik nəcib dostların insan çətinliklərinə və fədakarlıqlarına həssas olduqlarını onlara edilən bütün təzyiqlərdən şikayətlənməyəcəklərini bildirmişdir. Bu dostlar heç vaxt fiziki və ya mənəvi çətinliklərə fikir vermir və heç vaxt “uf” demir və mənəvi dəyərlərinə sadiq qalırlar.
Xaqani Şirvani gənclərin yalnız dürüst və təmiz insanlarla dost olmalarını təklif edir. “…Dostluqda hünər, güzəşt etməyi bacarmaqdır. Dostu nəciblər cərgəsində axtarmaq lazımdır. Dərd sahibinə dost gərəkdir. Dostluqda həya gərəkdir”. Dost təkcə bir insanın həyatını əyləndirən və ya ona təsəlli verən deyil, həm də onun mənəvi inkişafına və mənəvi yüksəlişinə kömək edən biridir. Şair deyir ki, əgər insanın ətrafında belə dostlar varsa, o, həyatın ən çətin anlarında belə özünü itirməz, çünki onun yanında əsl dostlar və mənəvi bələdçilər var. Bəzən insanlar dost kimi görünürlər, ancaq ürəklərində xəyanət və zəhərli niyyətlər gizlənir. Onlar zahiri təbəssüm və səmimiyyət maskası ilə yaxınlaşırlar, amma bir gün gözlənilməz bir an gələndə dostluqlarına xəyanət edir və ən yaxın insanı arxadan vurarlar. Əsl dostluq zahiri davranışla deyil, daxildən gələn səmimiyyət və etibarla ölçülür. Xəyanət edənlər dostluğun əsl mənasını heç vaxt anlamazlar. Xaqani Şirvani bu münasibətlə yazır:
Dostlarına dünyada zəlillik istəyəni,
Özü zəlil bir halda dünyadan köçüb gedər.
Xaqani Şirvani insanın başqalarına qarşı etdiyi pis və zərərli hərəkətlərin özlərini də təqib edəcəyini deməklə, “pislik edən” insanın sonda bu pisliyi özündə görəcəyini nəzərdə tutur.
Xaqani Şirvani ilk növbədə əxlaq və ədalətin təbii qanunu ifadə etmişdir. O, hər kəsin öz hərəkətlərinə görə mükafatlandırılacağına dair qədim inanc olan karma prinsipinə bənzər bir fikir vurğulayır. Dostlarının və başqalarının təhqir olunmasını gözləyən insanlar bundan müsbət nəticə əldə etməyəcəklər; əksinə, onlar öz əməllərinin əksini yaşayacaq və nəticədə alçaldılmış və tənha qalacaqlar.
Xaqani Şirvani bu beytlə göstərir ki, insanın əsl fəziləti başqalarına qarşı şəfqət və sevgi üzərində qurulub. Əgər bir insan başqalarına qarşı pis niyyət bəsləyirsə, bu, yalnız onun mənəvi tənəzzülünü və daxili zəifliyini əks etdirir. Xaqani göstərir ki, pis niyyət və düşmənçilik insanı heç vaxt yüksəltmir, əksinə, həm daxili, həm də xarici aləmində onu “zəlil” edir.
Dostluq və yaxın münasibətlər qarşılıqlı dəstək və anlayışmaya, eləcə də mənəvi səmimiyyətə əsaslanmalıdır. Xaqani dostları alçaltmaq və onlara pislik arzulamaq kimi əxlaqi və mənəvi cəhətdən aşağı davranışların nəticələrinin qaçılmaz olacağını bildirirdi. Belə bir insan yalnız öz mənəvi zəifliyini ortaya çıxaracaq.
Həqiqət yoluyla gedənlər ki var,
Yoxsulluq taxtında padşahdırlar.
Hər iki dünyada, Xaqani kimi,
Dostdan gözləyərlər dosta etibar.
Xaqani Şirvani oxucusuna əxlaqi və fəlsəfi bir dərs verir. Xaqani deyir ki, “həqiqət yolu” ilə gedənlər dünyəvi və mənəvi fəzilət naminə dürüst və vicdanlı yaşamağa çalışanlardır. Bu insanlar, xarici dünyanın nə gözləməsindən asılı olmayaraq daxili həqiqət və ədalətinə sadiq qalaraq məqsədlərinə çatmağa çalışırlar.
“Yoxsulluq taxtında padşahdırlar” ifadəsi, çox maraqlı və çox zəngin bir təbəqədir. Xaqani bildirir ki, dünya malına bağlı olmayan, sadə və dürüst yaşayanlar böyük sərvətə sahibdirlər. Onların yoxsulluğu nə mənəvi, nə əxlaqi sərvətlətini, nə də daxili dincliklərini azaltmadı. Əslində, belə insanlar “padşahdırlar” – yəni onlar düzgün mənəvi və doğru dəyərlərlə hökmranlıq edirlər. Onların “yoxsulluğu” maddi olsa da, mənəvi cəhətdən zəngin edirlər və bu da onları həqiqətən zəngin edir.
Şeirin sonuncu hissəsi olan “Dostdan gözləyərlər dosta etibar” dostluqda qarşılıqlı etimadın vacibliyini vurğulayır. Dostlar arasında ən vacib təməllər səmimiyyət və etibardır. Xaqani deyirdi ki, dostluq yalnız qarşılıqlı etimad və dürüstlük üzərində qurulmalıdır. Əsl dost o kəsdir ki, başqalarının mövqeyini, niyyətlərini və sədaqətini bilir və onlara hörmətlə yanaşır. Dostluğun gücü təkcə zahiri münasibətlərdən ibarət deyil, həm də daxili etimaddan və qarşılıqlı hörmətdən irəli gəlir.
Dosta yaxşılıq olmuş əzəl gündən niyyətim,
Dost dostuna həmişə olmalı yaxşı sirdaş.
Dostum pislik etsə də, mənə xoşdur, qoy etsin,
Ah, mənim pisliyim də xoş olaydı ona kaş!
Burada Xaqani Şirvani insan münasibətlərinin dostluq, təvazökar şəfqət və qarşılıqlı anlama kimi yüksək mənəvi ölçülərini birləşdirir. “Təvazö insanın bəzəyidir”. “Dosta yaxşılıq olmuş əzəl gündən niyyətim” ifadəsi o deməkdir ki, dostluq əvvəldən qarşılıqlı hörmət və fəzilətə əsaslanaraq səmimi niyyətlərlə qurulmalıdır. Xaqani dostluğun yalnız xarici dəyərlərə deyil, daxili dəyərlərə əsaslandığını xüsusilə vurğulayır. Dostlar arasında qurulan münasibətlərdə məqsəd şəxsi mənfəət, ehtiyac və ya maraqlar deyil, əxlaq və fəzilət əsasında qurulmalıdır.
Bu, Xaqaninin insanlara təklif etdiyi ideal dostluq anlayışıdır. “Dost dostuna həmişə olmalı yaxşı sirdaş” – bu ifadə dostluğun ən əsas xüsusiyyətlərindən birini vurğulayır: etibar və sirr saxlamaq. Əsl dost gizli sirlərini, çətinliklərini və zəif cəhətlərini dostları ilə bölüşə bilən biridir. Xaqani dostluqda yalnız yaxşı günlərdə deyil, həm də çətin və mürəkkəb günlərdə dövrlərdə sədaqət və dəstək gözləyir. Burada Xaqani dostluq münasibətlərində qarşılıqlı dürüstlüyün və etibarın vacibliyini göstərir. Dostlar həmişə bir-biri ilə səmimi və açıq olmalı, qarşılığında dostlarını incitməməli və onları problemlərindən qorumağa çalışmalıdır. Orada vurğulanır ki, dostun qüsurları və mənfi hərəkətləri olsa belə, onunla münasibətlər sarsılmamalıdır. Bu, humanizmin təzahürüdür: insan yalnız başqalarını ruhlandırmalı və bağışlamalıdır ki, daha yaxşı ola bilsin. Dostun qüsurları olsa belə, insan onlara qarşı təvazökar və anlayışlı olmalıdır, çünki hər kəsin zəif cəhətləri, səhvləri və çətinlikləri ola bilər.
Xaqaninin “Dostum pislik etsə də, mənə xoşdur, qoy etsin, Ah, mənim pisliyim də xoş olaydı ona kaş!” misrası ayə bağışlama və qarşılıqlı anlaşma ilə bağlı dərin bir mesajdır. Şairin dostuna qarşı bağışlayıcı həssaslığını və təvazökar münasibətini ifadə etdiyini, eyni zamanda öz ehtiyacının bağışlanmasını istədiyini görürük. Şair dostunun haqsızlığına qarşı bağışlayıcı və təvazökardır. Onun “xoşdur” deməsi, bu davranışda bir növ dözümlülük və mənəvi inkişaf olduğunu göstərir. Şair dostunun qüsurlarından incimir, əksinə, qisas almır, sadəcə dostunun qüsurlarını görür və onları bağışlamağa çalışır. Bu, dostluqda yüksək şəfqət anlayışını təmsil edir. Ancaq “Ah, mənim pisliyim də xoş olaydı ona kaş!” ifadəsi ilə Xaqani öz açıqlaması ilə öz səhvlərini və ən yaxınlarına qarşı törətdikləri cinayətləri anlamağın nə qədər vacib olduğunu göstərir. Şair dostunun haqsızlığını bağışlamağa hazır olduğunu bildirməklə yanaşı, bunu bağışlamaq istəyini də ifadə edir. Bu, bir növ qarşılıqlı anlayış və bağışlamağa hazırlıqdır. Şairin burada istifadə etdiyi “kaş ki” ifadəsi arzu və istəklərlə bağlıdır. Xaqani ümid edir ki, dostu da onun səhvlərini və xətalarını bağışlayacaq, bununla da münasibətlərini möhkəmləndirəcək və daha sağlam bir dostluq yaradacaq. Bu, qarşılıqlı bağışlama prinsipini və qarşılaşmada hər iki tərəfin səmimiyyətini və dürüstlüyünü vurğulayır.
Şair insan dəyərləri ilə dostluq qurmaqda əxlaqi prinsiplərin əhəmiyyətini ifadə edir, özünün bağışlayan bir insan, dostunun da bağışlamağa hazır ola biləcəyini gözləyir. Günah və səhvlər insanlar arasında baş verir, amma bağışlamaq dostluğun və insanlığın ən yüksək keyfiyyətlərindən biridir.
Dost odur, yıxılsam tutub qaldıra,
Halım pis olanda tuta əlimdən.
Mənimlə dostluq et tam sədaqətlə,
Dostluq şərtlərinə riayətlə sən.
Məndən baş verərsə bir xəta əgər,
Sən, onu görsən də, inciməyəsən.
Düşmən hücum etsə mənim üstümə.
Ona olmayasan məsləhət verən.
Xaqani Şirvani gənclərə dostluğun əsl və səmimi tərəflərini, dostdan gözlənilən davranışı, qarşılıqlı sədaqəti və fədakarlığı izah edir. Repressiya qurbanı Firidun Bəy Köçərli yazır ki, Xaqani hələ balaca yaşlarından “ziyadə cürətli, zirək və hazırcavab bir uşaq imiş”. Şair deyir ki, dost yalnız xoş günlərdə deyil, həm də çətin və məşəqqətli günlərdə bizimlə olan biridir. Dost, ehtiyac duyduğumuz anlarda bizə əl uzadan, bizi ayağa qaldıran və yıxıldığımız zaman yerə yıxılmaqdan qoruyan şəxsdir. Bu, dostluğun ən yüksək təzahürüdür.
Xaqani dostluğun mənəvi vəziyyətini və sədaqətini vurğulayırdı. Dostluq yalnız tam səmimiyyətlə və dürüstlüklə mümkündür. Əsl dostlar münasibətlərində gizli məqsədlər və ya faydalar güdməməli, yalnız ürəkdən yaxın olmalı və əsl dostluq şərtlərinə əməl etməlidirlər. Bunlar şərt və ya müqavilə kimi deyil, bir növ etik bağ və mənəvi borc kimi təsvir olunur.
“Məndən baş verərsə bir xəta əgər, Sən, onu görsən də, inciməyəsən”. – Burada Xaqani Şirvani həyatda səhvlərin qaçılmaz olduğunu və dostluqda bir- birini bağışlamağın vacib olduğunu göstərir. Dostumuz bizdən bir qüsur görsə belə, ona qarşı kin saxlamamalı və qəzəblənməməli, əksinə, onu bağışlamalıdır.
Dostluq təkcə səhvləri qəbul edib onlarla üzləşməklə deyil, həm də gələcək münasibətlərdə bir-birini dəstəkləməklə və ürəkdəki nifrəti unutmaqla möhkəmlənir. Oxucuya aydındır ki, dostluq yalnız xarici davranışla deyil, həm də daxili səmimiyyətlə təsdiqlənir. Xaqani düşmənləri ilə qarşılaşdıqda belə dostun dostuna sədaqətinin
vacibliyini vurğulayır. Dost heç bir zaman digər tərəfin tərəfini tutmaz, düşmənin haqqını da müdafiə etməz. Dostluq tam tərəfdaşlıq və daxili səmimiyyət üzərində
qurulur. Dost çətin anlarda dostunun yanında olmalı, onu müdafiə etməli və ona zərər verəcək heç bir hərəkətə razı olmamalıdır. Bütün bu təhlillər birləşdirildikdə, şeir əsl dostluğun ən yüksək ruhunu və dəyərlərini ortaya qoyur. Sədaqət, bağışlama və qarşılıqlı dəstək kimi dəyərlər dostluqa ən vacib əhəmiyyət kəsb edir. Şeirdə, həmçinin dostluqların sınandığı, real həyatda sınaqlarının yaşandığı dövrlər də vurğulayır.
Dostuna söz verdin, əməl et hər an,
Əhdini, əzizim, pozma heç zaman.
Hər nəfəs aldıqda Allaha şükret,
Ta kərəm göstərsin sənə Yaradan .
Bu şeir dostluğun və sədaqətin vacibliyini vurğulayan bir mesaj daşıyır. “Dostuna vəfasız çıxanı əzizləmə, onda öz etibarını itirərsən” – deyən Xaqani dostluğun dürüstlük, sözünə sədaqət və Allaha minnətdarlıq kimi dəyərləri özündə birləşdirdiyini söyləyirdi.
“Öz əqidə və ideyasında sabitqədəm olan Xaqani Şirvani dostluqda sözlərin və verilən vədlərin nə qədər müqəddəs olduğunu ortaya qoyur. Dostunuza verdiyiniz söz bir növ müqavilədir və hər bir vaxt yerinə yetirilməlidir. Vədləri pozmamaq təkcə dostunuzla münasibətlərinizin sağlamlığını qorumaqla yanaşı, həm də dostluğun əsl mənasını təmsil edər. Qarşılıqlı etibar və sədaqəti təmin etmək üçün söz verdikdən sonra, ona əməl etmək vacibdir. Bu, dostluğun ən yüksək mərhələsidir: dostluq hərəkət etmək, vədlərə əməl etmək və etimadı qorumaq.
“Zəhmətkeş ailədə tərbiyə almış” Xaqani Şirvani həyatın hər anında Allaha minnətdarlıq və şükür etməyin təzahür etməsi ehtiyacını ifadə edir. Dostluğun da
Allahdan gələn bir nemət olduğunu qəbul edərək, hər anı Allaha şükür və minnətdarlıqla keçirməlidir – deyir. Bu, Allaha qarşı təvazökar münasibət, dostluğun və bütün gözəl münasibətləri Allahın neməti kimi qiymətləndirmək anlamına gəlir. “Xaqani Allahın birliyinə inanır və onu hər şeyin yaradıcısı hesab
edərək, qüvvət və qüdrətini mədh edirdi”.
Şairin son cümləsi, Tanrıdan mərhəmət və kömək diləməklə ilə vurğulanır. “Kərəm göstərsin sənə Yaradan” ifadəsi, Allahın yüksək mərhəmətinin və şəfqətinin həyatın hər anında insanın həyatını necə işıqlandırdığını təcəssüm etdirir. Bu prinsip dostluqda da vacibdir: dostunuza qarşı mərhəmətli, bağışlayıcı və anlayışlı olun, çünki Allah da qullarına mərhəmət göstərir. Şair burada Allaha minnətdarlığın insanlarla münasibətlərdə, xüsusən də dostluq münasibətlərində, fəzilət və səxavət baxımından necə əks olunduğunu göstərir.
Hətta bu gün də, həyatda, belə desək, öz səyləri ilə deyil, başqalarının köməyi ilə irəliləyən, lakin aldıqları dəstəyin dəyərini anlamayan bəzi “insanlar” var. Bu münasibətlə Xaqani Şirvani yazırdı:
Özgənin əliylə adam olanlar,
Dost qədri bilməzlər, nankor olarlar.
“…Böyük hörmət və etibar sahibi olan” Xaqani Şirvaninin son cümləsi Allahdan mərhəmət və kömək diləməklə vurğulanır. ilə əldə ediblərsə bunu heç zaman unutmamalı və bu köməyi hər zaman qiymətləndirməli, dostluq və bağlılıq münasibətlərinə sadiq qalmalıdır.
Bütün bu təhlillərdən çıxardığımız əsas nəticə budur ki, insan dostluqları və münasibətləri yalnız xarici və maddi aspektlər üzərində deyil, həm də mənəvi və əxlaqi zənginliklər üzərində qurulur. “İnsaflı cəza yersiz təltifdən yaxşıdır” – deyən Xaqani inanırdı ki, dostluq həmişə əxlaqi və dürüst niyyətlərə əsaslanmağı vacib
hesab edir. Verilən vədlərə əməl etmək, dostluqda sadiq qalmaq və qarşı tərəfə hörmətlə yanaşmaq vacibdir. Bu, insanın mənəvi zənginliyini artırmaqla yanaşı,
həm də Allaha qarşı saleh və təvazökar bir münasibət formalaşdırır.
Gəncliyim qüssədə, ələmdə keçdi,
Günlərim, bilirsən, nə qəmdə keçdi.
Dostların ölümü belimi bükdü,
Ömrüm mərsiyədə, matəmdə keçdi.
Şair həyatın kədərini, itkisini və çətinliklərini çox təsirli və emosional bir şəkildə ifadə edir. Şair gəncliyin dost itkisinin yaratdığı dərin kədəri və matəmi vurğulayır. Bu şeirin hər bir cümləsi ömür boyu davam edən ağrı və acıların təzahürüdür. Şairin nəzərində günlər keçir, ancaq hər günün fərqli bir kədər və itki kimi. Həyatında sevinc əvəzinə, hər şeyin kədər, qəm-qüssə ilə dolu olduğunu hiss etdirir.
“Dostların ölümü belimi bükdü” – Bu cümlə şairin həyatındakı ən ağrılı məqamı vurğulayır. Ən yaxın və əziz dostlarının itkisi, dostların ölümü həyatın ən çətin sınaqlarından biridir. Dost itkisi şairin həyatına həm fiziki, həm də mənəvi olaraq ağır bir zərbə vurdu. Şair bu itkini belinin ikiyə bükülməsi ilə izah edir, yəni dostlarının ölümündən sonra şairin mənəvi gücü zəifləmiş və həyat onun üçün daha çətin hala gəlmişdir.
Mərsiyə və elegiya kiminsə ölümünün xatirəsinə yazılmış şeir və ya mahnıdır. Bildiyimiz kimi, şairin bütün həyatı bir növ matəm içində keçmişdir, o, dostlarını itirməyin ağrısını heç vaxt unutmamışdır. Həyatının kədər içində keçməsi simvolik olaraq şairin həyatının kədər və itki ilə əlaqədar olduğunu göstərir.
Kədər, dostların ölümü və itki mövzuları bir-birini izləyir və şairin bütün həyatını qaranlıq və yüksək emosional bir təcrübəyə çevirir. Dostların ölümü ilə gələn kədər və qəm şairin öz həyatını deyil, həm də gəncliyinin və formalaşma illərinin mənasını kölgədə qoyur. Həyatın bu çətin dövrü şairin daxilində dərin bir
boşluq və düşüncə buraxmışdır.
Nəticə olaraq, Xaqani Şirvani dostluğun təkcə sosial və emosional münasibət deyil, həm də mənəvi və əxlaqi sərvətlə formalaşan bir münasibət olduğu qənaətinə gəlmişdir. Şairin dostluğa yanaşması sədaqət, bağışlama, hörmət, fəzilət və qarşılıqlı dəstəyin əsl dostluğun əsasını təşkil etdiyini vurğulayır.
“Xaqaniyə görə, şadlığın şərti üç şeydir: məkan, zaman, bir də dostdur”. “…Öz dövründə və sonrakı əsrlərdə geniş şöhrət qazanmış” Xaqani Şirvani dostluğun yalnız dünyəvi həyatla məhdudlaşmadığını, həm də axirətə həyatına təsir edən əbədi bir bağ olduğunu vurğulayır. Dostluq, qeyd edildiyi kimi, Allaha və Onun mərhəmətinə minnətdarlıq üzərində qurulmalıdır. Şairin dostluq haqqında görüşləri hər bir oxucunun daxili inkişafına, ruhun saflaşmasına və əxlaqının yüksəldilməsinə yönəlmiş bir yol kimi təqdim olunur.
Sonda belə nəticəyə gəlirik:
1. Xaqani Şirvani hər bir əsərində gəncləri maddi maraqlara deyil, mənəvi dəyərlərə əsaslanan dostluqlar qurmağa çağırmışdır;
2. Xaqani Şirvani zamanın çətinlikləri ilə sınanmış və bu sınaqlardan uğurla çıxmış əsl və davamlı dostluq adlandırmışdır;
3. Xaqani Şirvani əsl dostluğu təkcə xarici münasibətlər baxımından deyil, həm də daxili dəyərlər, bağışlama və hörmət kimi yüksək mənəvi prinsipi kimi
təcəssüm etdirmişdir;
4. Xaqani Şirvani yaradıcılıq karyerası boyunca dost haqqında düşüncə tərzi, həyat fəlsəfəsi və mənəvi dəyərlər arasında harmoniya yaratmışdır;
5. Xaqani Şirvani insanın həyatını zənginləşdirməklə əvəzolunmaz bir münasibət kimi dostluğun ömür boyu möhkəm qalması ideyasını formalaşdırmışdır.
KAMAL CAMALOV
Pedaqogika elmləri doktoru,
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun professoru
Azərbaycan Respublikasinin Əməkdar müəllimi
“Qızıl qələm” mükafatı laureatı
Gundelik.az
