“ChatGPT”, “Gemini”, “Claude” və “Grok” kimi süni intellekt əsaslı çatbotlar bu gün milyonlarla insan tərəfindən istifadə olunur. Amma bu texnologiyalar süni intellektin yalnız səthini təşkil edir. Əsl məqsəd daha dərin və radikal bir ideyaya – süni super intellektə (ASI) çatmaqdır.
Gundelik.az xəbər verir ki, texnologiya nəhənglərinin “gələcəyin Ay missiyası” adlandırdığı bu hədəf hər sahədə insan zəka və bacarıqlarını üstələyən sistemlərin yaradılmasını nəzərdə tutur. Məsələn, “Meta”nın rəhbəri Mark Zukerberqin dediyi kimi, bu, “şəxsi super intellektin” hər kəsin istifadəsinə verilməsi və hətta ağıllı eynəklərə yerləşdirilməsi deməkdir.
Meta şirkətinin süni intellekt sahəsində “FAIR” bölməsini “Meta AI” adı ilə yenidən təşkil etməsi və bu istiqamətdə dünya səviyyəli tədqiqatçıları cəlb etməsi onların bu hədəfə nə qədər ciddi yanaşdığını göstərir.
Super intellekt nədir?
Super intellekt hələ ki, dəqiq elmi tərifi olmayan, lakin məqsədi aydın olan bir anlayışdır. Bu anlayış insanları bütün intellektual sahələrdə üstələyə biləcək süni intellekt sistemini ifadə edir. Belə bir sistemin aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik olacağı gözlənilir:
• Məlumatları saniyələr içində təhlil etmək;
• Müxtəlif sahələr arasında məntiqli nəticə çıxarmaq;
• Yeni elmi nəzəriyyələr yaratmaq;
• Qüsursuz proqram təminatı yazmaq;
• Özünü daim təkmilləşdirmək;
• Hətta emosional və etik qərarlar qəbul edə bilmək.
Bu fikir ilk dəfə 2014-cü ildə filosof Nik Bostromun “Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies” adlı məşhur kitabı ilə geniş yayılıb. Bostrom xəbərdarlıq edirdi ki, süni intellekt inkişaf etdikcə, nəzarətdən çıxaraq insanlığı təhlükəyə ata bilər.
Hazırda nə yerdəyik?
Hal-hazırda biz super intellekt dövründə yox, dar süni intellekt dövründəyik. Bu o deməkdir ki, indiki sistemlər – məsələn, ChatGPT – yalnız spesifik tapşırıqları yerinə yetirə bilir. Onlar hələlik geniş düşünmə və ya real dünya kontekstini dərk etmə qabiliyyətindən uzaqdırlar.
Növbəti mərhələ isə Süni Ümumi İntellekt (AGI) hesab olunur. AGI – insan kimi bir çox sahədə öyrənə və düşünə bilən süni intellekt sistemidir. Bu, super intellektə keçid nöqtəsidir.
Super intellektə nə qədər yaxınıq?
2778 süni intellekt üzrə tədqiqatçının iştirak etdiyi sorğunun nəticələrinə görə, 2047-ci ilə qədər maşınların insanları bütün vəzifələrdə üstələməsi ehtimalı 50 faiz təşkil edir. 2027-ci ilə qədər bu ehtimal 10 faizdir.
Daha narahatedici fakt isə budur ki, respondentlərin 38-51 faizi süni intellektin nə vaxtsa insanlığın yox olmasına səbəb ola biləcəyini düşünür.
Süni intellektin banilərindən biri olan Geoffrey Hinton bu inkişafın 10-20 il ərzində baş verəcəyini proqnozlaşdırır. O bildirir ki, super intellekt yavaş-yavaş hərəkət edən, lakin son dərəcə təhlükəli bioloji təhlükəyə çevrilə bilər. Buna görə də, o, erkən mərhələdə “dost süni intellekt”in yaradılmasının vacibliyini vurğulayır.
Mark Zukerberq isə bu inkişafın daha tez – 2-3 il ərzində baş verəcəyini iddia edir. OpenAI-nin rəhbəri Sam Altman isə daha orta bir vaxt aralığı təklif edir.
“Metan”ın super intellekt yarışı
2025-ci ilin iyun ayında Meta “Superintelligence Labs” adlı bölmə yaradaraq AGI və ASI sahəsinə milyardlarla dollar sərmayə yatırdı. Şirkət yalnız infrastruktur və məlumat mərkəzləri üçün 64-72 milyard dollar arası vəsait ayırıb.
Zukerberq bu layihəyə “Prometey” və “Hyperion” kimi mifoloji adlar verməklə onun əhəmiyyətini bir daha vurğulayıb. Onun fikrincə, Meta-nın məqsədi yalnız iqtisadi səmərəlilik deyil, həm də insanlara fərdi şəkildə intellektual dəstək verməkdir.
Etibar etmək olarmı?
Hazırda dünyada süni intellektlə bağlı iki əsas mövqe mövcuddur:
• Optimistlər – texnologiyanın imkanlarını tərifləyir, riskləri az görürlər.
• Pessimistlər – gələcəkdə süni intellektin insanları idarə edəcəyini düşünürlər.
Həqiqət, çox güman ki, bu iki yanaşma arasında yerləşir. Super intellekt həm misilsiz imkanlar, həm də ciddi təhlükələr yarada bilər.
Stevens AI İnstitutunun direktoru Brendan Englot qeyd edir ki, super intellekt rəqiblərindən daha təhlükəlidir, çünki onun hücumları daha tez, ağıllı və effektiv ola bilər. Lakin o da əlavə edir ki, bu gün mövcud sistemlər hələ də insan bilik bazası ilə məhdudlaşır.
Ən böyük maneələr
Super intellektə gedən yolda əsas texnoloji inkişaflar aşağıdakılardır:
• Neyromorfik çiplər,
• Kvant süni intellekt,
• Multimodal modellər.
Ancaq texnologiyadan daha böyük maneə etika, nəzarət və şəffaflıq məsələləridir. Avropa İttifaqının qəbul etdiyi AI Qanunu bir çərçivə təqdim etməyə çalışsa da, müxtəlif ölkələrin fərqli yanaşmaları qlobal standartların formalaşmasını çətinləşdirir.
Başqa bir böyük təhlükə isə şəffaflığın olmamasıdır: Super intellekt o qədər mürəkkəb ola bilər ki, biz onun necə qərar verdiyini başa düşməyə bilərik. Bu da onun yanlış və qərəzli qərarlar qəbul etmə riskini artırır.
Bəşəriyyət yeni bir dövrə girir?
Əgər super intellekt reallığa çevrilərsə, bu, yalnız iqtisadiyyat və elmi deyil, insan olmağın mənasını belə dəyişə bilər. Nik Bostrom bu vəziyyəti “post-instrumental dövr” adlandırır. Bu dövrün sonunda insanlıq bəlkə də indiki halından tamamilə fərqli bir varlıq formasına çevriləcək.
Hazırda əsas kritik nöqtə AGI-yə çatmaqdır. Amma indiki inkişaf sürətini nəzərə alsaq, super intellekt artıq sadəcə elmi fantastika deyil – real və yaxın bir ehtimaldır.
Gundelik.az
