Uşaqların diqqətini yayındıran amillər təkcə oyunlarla məhdudlaşmır. Rəqəmsal aləmdə alqoritmlər onların vaxtına, qərarlarına və məhsuldarlığına təsir edən görünməz sistemə çevrilib. Bu gün uşaqların diqqəti fərdi bacarıq olmaqdan çıxaraq böyük iqtisadi dəyərə malik bir resursa çevrilib.
Diqqət – Yeni Valyuta
Sosial media, video platformalar və onlayn oyun proqramları uşaqların məhdud diqqət müddətini məqsədli şəkildə hədəf alır. Bu sistemdə diqqət nə qədər uzun müddət saxlanılırsa, bir o qədər dəyərlidir. Problem ondadır ki, bu proses çox vaxt uşaqların və ya valideynlərin fərqinə varmadan baş verir.
Məsələn, bir yeniyetmə kitab oxumağa başlayanda diqqətini cəmləşdirməkdə çətinlik çəkir. Dərs oxuyan uşaq hər iki dəqiqədən bir telefona baxır. Günün sonunda “vaxt itkisi”nin nədən ibarət olduğu artıq aydın olmur. Rəqəmsal dövrdə diqqət sadəcə şəxsi səy deyil — sistematik şəkildə tükənən bir resursdur.
Niyə uşaqların diqqəti hədəf alınır?
Uşaqlar indi təkcə ekran qarşısında vaxt keçirmir, həm də eyni anda bir neçə rəqəmsal fəaliyyətlə məşğul olurlar. Onlar videolara baxır, mesaj yazır, oyun oynayır və sosial şəbəkələrdə vaxt keçirirlər. Araşdırmalar göstərir ki, bu çoxşaxəli fəaliyyətlər beynin diqqət mərkəzlərini sürətlə tükəndirir. Nəticədə qısa müddətdə öyrənmə çətinlikləri, uzun müddətdə isə davamlı diqqət problemləri yarana bilər.
Rəqəmsal platformalar üçün bu məhdud diqqət “qızıl” dəyərindədir. Uşaqların hər bir hərəkəti — hansı məzmuna nə qədər vaxt sərf etməsi, hansı şəkillərə baxması, hansı səslərə üstünlük verməsi — izlənilir və alqoritmlər vasitəsilə təhlil olunur. Beləliklə, uşaqların diqqəti alqoritmlərin yaratdığı tövsiyə zəncirinə düşür.
Artıq zaman yox, diqqət ölçülür
Əvvəllər uşaqların ekran qarşısında keçirdikləri vaxt əsas göstərici hesab olunurdu. İndi isə diqqət müddəti bu rolu əvəz edib. Məsələn, bir uşağın video izləməyə nə qədər vaxt sərf etdiyi, proqrama neçə saniyə baxdığı dəqiq ölçülür.
Amerika Pediatriya Akademiyasının (AAP) 2025-ci il hesabatına görə, 8–16 yaşlı uşaqların 74%-i gündə azı 4 saat ekran qarşısında vaxt keçirir. Bu uşaqların 61%-i isə məzmun izləyərkən paralel olaraq başqa proqramlara keçir. Bu da diqqətin dağılmasına gətirib çıxarır.
UNESCO-nun 2024-cü il Rəqəmsal Savadlılıq Hesabatı göstərir ki, uşaqların cəmi 18%-i rəqəmsal manipulyasiyanı tanıma bacarığına malikdir. Yəni ekran vaxtı artır, lakin tənqidi düşünmə bacarığı eyni sürətlə inkişaf etmir.
Uşaqların beyni daha həssasdır
Uşaqların beyni hələ tam inkişaf etmədiyindən manipulyasiyaya daha açıqdır. 10–17 yaş aralığında beynin ön payı — prefrontal korteks — qərarvermə və diqqətin idarə olunmasında mühüm rol oynayır. Bu hissə böyüklərə nisbətən daha kövrəkdir, buna görə də alqoritmlərin təsiri uşaqlarda daha güclü olur.
Bundan əlavə, dopamin sistemi sürətli stimullara qarşı çox həssasdır. “Bəyənmələr”, “bildirişlər” və “qısa videolar” bu sistemi asanlıqla aktivləşdirir və asılılıq yaradır. Uşaqlar belə vəziyyətdə daha az stimullaşdırıcı fəaliyyətlərdən, məsələn, dərs oxumaqdan uzaqlaşmağa meylli olurlar.
Diqqət artıq şəxsi məkan deyil
Bir vaxtlar diqqət fərdi bacarıq və şəxsi seçim idi. İndi isə bu, rəqəmsal platformalar tərəfindən toplanan və bazara çıxarılan iqtisadi resursa çevrilib.
Harvard Universitetinin 2024-cü il Media İqtisadiyyatı Hesabatına əsasən, 2025-ci ildə qlobal rəqəmsal reklam bazarının dəyəri 875 milyard dolları ötəcək. Bu artımın əsas mənbəyi uzun müddət ekran qarşısında qalan istifadəçilərdir ki, onların da böyük hissəsini 18 yaşdan kiçik uşaqlar təşkil edir.
Nə etmək olar?
Mütəxəssislər bildirirlər ki, problemi yalnız ekran vaxtını azaltmaqla həll etmək mümkün deyil. Əsas məqsəd uşaqlarda “rəqəmsal diqqət savadlılığı” formalaşdırmaqdır. Yəni onlara alqoritmlərin necə işlədiyini, məzmunun necə manipulyasiya oluna biləcəyini və zehni yorğunluğu necə tanımağı öyrətmək lazımdır.
Ailələrə isə “rəqəmsal sükut zonaları” yaratmaq tövsiyə olunur. Məsələn:
-
Yemək zamanı telefondan istifadəni qadağan etmək,
-
Həftədə ən azı bir “ekransız gün” təyin etmək,
-
Uşaqlara planlı fasilələr vermək.
Bu kimi addımlar uşaqların daxili diqqətini bərpa etməyə və texnoloji manipulyasiyaya qarşı daha dözümlü olmasına kömək edə bilər.
ÜMmumilikdə, rəqəmsal dövrdə uşaqların diqqəti sadəcə zehni resurs deyil, həm də iqtisadi dəyərə malik strateji bir hədəfə çevrilib. Bu səbəbdən uşaqlara diqqətin idarə olunmasını öyrətmək, ailə və məktəb mühitində sağlam rəqəmsal vərdişlər formalaşdırmaq vacibdir.
Gundelik.az
