Uşaqlar artıq yalnız rəqəmsal oyunlarla kifayətlənmirlər; onlar süni intellekt (AI) ilə söhbət edir, hisslərini bölüşür və bəzən bu sistemlərlə dostluq münasibətləri qururlar. Xüsusilə yeniyetmələr üçün bu rəqəmsal qarşılıqlı əlaqələr dərinləşə bilər. Lakin ekspertlər bildirirlər ki, süni intellektlə bu cür əlaqələr reallığın qavranılmasında əhəmiyyətli dəyişikliklər yarada bilər.
AI ilə böyüyən nəsil: reallıqdan uzaqlaşma riski
Süni intellektlə böyüyən uşaqlar və yeniyetmələr bu sistemlərlə əlaqə qurarkən öz reallıqlarından uzaqlaşa bilərlər. Ədəbiyyatda getdikcə daha çox müzakirə edilən “AI psixozu” anlayışı göstərir ki, qeyri-real varlıqla sıx ünsiyyət zehni uzaqlaşmaya səbəb ola bilər. Yalnızlıq, özünə inamın azlığı və emosional dəstəyin olmaması uşaqları bu cür bağlılıqlara daha həssas edir. Buna görə də valideynlərin və mütəxəssislərin diqqəti uşaqların psixi sağlamlığının qorunmasında həyati əhəmiyyət kəsb edir.
Süni intellekt gənc beyinlərə necə təsir edir?
Yeniyetməlik dövrü fərdlərin şəxsiyyətini formalaşdırdığı və xarici dünyanı anlamağa çalışdığı bir mərhələdir. Bu dövrdə uşaqlar və yeniyetmələr təsirə daha həssasdır və yeni əlaqələr qurmağa meyllidirlər. Süni intellekt isə bu ehtiyaclara cavab verən bir vasitə kimi görünə bilər.
Professor Ömər Yanartaş (Marmara Universiteti, Pendik Təhsil və Araşdırma Xəstəxanası) izah edir ki, süni intellekt alqoritmləri insanlarla ünsiyyət zamanı özünü və doğru hesab etdiyi məlumatları vurğulamaq qabiliyyətinə malikdir. Bu xüsusiyyət istifadəçilərin sistemlə daha uzun müddət əlaqədə qalmasına səbəb olur.
Psixofen: AI-nin “yaltaqlıq” alqoritmi
AI-nin istifadəçiləri sistemlə məşğul saxlamaq üçün verdiyi rəylər psixiatriya ədəbiyyatında “psixofeniya” olaraq adlandırılır. Professor Yanartaş bunu belə şərh edir:
“Psixofeniya süni intellektin riyakarlığıdır. Sistem bizi orada daha uzun müddət saxlamaq üçün düşünülmüş alqoritmlərə malikdir. Bu, istifadəçilərin diqqətini cəlb edir və onları daha çox vaxt sərf etməyə təşviq edir.”
Ekspertlər qeyd edirlər ki, AI-nin dediyi hər şeyi həqiqət kimi qəbul etmək, xüsusilə gənc fərdlərdə təhlükəli zehni təhriflər yarada bilər. AI alqoritmləri həqiqəti əks etdirmir və bəzən həqiqətə zidd informasiyalar təqdim edə bilər. Bu səbəbdən süni intellekti ilahiləşdirmək və ya “tanrı” kimi qəbul etmək təhlükəlidir.
AI psixozu: reallıqdan ayrılma
Bəzi hallarda süni intellektlə əlaqə reallığı əvəz edə bilər və psixoz vəziyyətinə gətirib çıxara bilər. Professor Yanartaş izah edir:
“Psixoz konseptual olaraq reallıqdan qopmaq deməkdir. Xüsusilə bioloji meylləri olan və ya yuxusuzluq, maddə asılılığı kimi faktorları yaşayan insanlar süni intellektlə daha çox bağlılıq qurmağa meyllidir. Bu da onların gündəlik həyat və informasiyaya adaptasiyasını poza bilər.”
AI ilə uzunmüddətli ünsiyyətin siqnalları
Süni intellektin intensiv və uzunmüddətli istifadəsi gənc fərdlərin sosial təcridinə, bilişsel pozğunluqlara və konsentrasiya problemlərinə səbəb ola bilər. Professor Yanartaş bu vəziyyəti belə izah edir:
“Əgər bir uşaq gündə 2–3 saatdan artıq AI ilə məşğul olursa, hətta yuxusunu itirirsə, bu, onun sağlamlığı üçün zərərlidir.”
Yeni nəsli qorumaq üçün tədbirlər
AI psixozu riski, xüsusilə uşaqlar və yeniyetmələrdə erkən mərhələdə tanınmalıdır. Bu təhlükələri azaltmaq üçün aşağıdakı tədbirlər tövsiyə olunur:
-
Vaxt məhdudiyyəti: Uşaqların süni intellektlə keçirdiyi vaxt yaşlarına uyğun olmalıdır.
-
Təhlükəsiz nəzarət: Xüsusilə 12 yaşdan kiçik uşaqlar AI ilə tək buraxılmamalıdır.
-
Valideyn təhsili: Ailələr süni intellektin təsirləri barədə məlumatlandırılmalı və uşaqlarının rəqəmsal əlaqələrini izləməlidirlər.
-
Məktəblərdə maarifləndirmə: Süni intellekt və tənqidi düşünmə bacarıqları rəqəmsal savadlılıq dərslərinə daxil edilməlidir.
-
Emosional əlaqəyə diqqət: Uşaq yalnız AI ilə danışmaq istəyirsə və insan münasibətlərindən uzaqlaşırsa, bu ciddi qəbul edilməlidir.
Gundelik.az
