Bir çox valideyn uşağının sevdiyi oyuncağı yerə çırpmasını, qollarını qırmasını, təkərlərini qoparmasını və ya onu bilərəkdən sıradan çıxarmasını “tərbiyəsizlik”, “dəcəllik” və ya “aqressivlik” kimi qiymətləndirir. Halbuki uşaq psixologiyası bu davranışın arxasında daha mürəkkəb emosional və inkişaf proseslərinin dayandığını göstərir.
Xüsusilə 3–7 yaş dövründə oyuncağı sındırmaq bəzən sözlə ifadə edilə bilməyən hisslərin, daxili gərginliyin və ya inkişaf mərhələsinin təbii təzahürüdür. Başqa sözlə desək, oyuncağı sındıran uşaq bəzən “pis davranmır”, sadəcə öz hisslərini başqa cür ifadə etməyi hələ öyrənməyib.
Uşaq niyə öz oyuncağı ilə kobud davranır?
Mütəxəssislər bu davranışın səbəblərini əsasən üç istiqamətdə izah edirlər: inkişaf xüsusiyyətləri, emosional vəziyyət və ailə-mühit amilləri.
İnkişaf mərhələsinin təbii hissəsi
Erkən uşaqlıq dövründə körpələr dünyanı toxunmaq, atmaq, vurmaq, sökmək və yenidən qurmaq yolu ilə öyrənirlər. Onlar üçün oyuncaq sadəcə əyləncə vasitəsi deyil, eyni zamanda “təcrübə laboratoriyasıdır”.
Uşaq düşünür:
“Bu əşya nə qədər möhkəmdir?”
“Yerə düşsə nə baş verəcək?”
“Necə işləyir?”
Bu davranış aqressiyadan çox, maraq və öyrənmə istəyindən qaynaqlanır. Beyin səbəb-nəticə əlaqələrini məhz bu cür eksperimentlər vasitəsilə mənimsəyir.
Güc hissini yoxlamaq
3–5 yaş arasında uşaq “mənlik” hissini formalaşdırır. O, özünün nəyə qadir olduğunu öyrənmək istəyir. Oyuncağı sındırmaq bəzən “mən idarə edə bilirəm”, “mən güclüyəm” hissini sınamaq cəhdidir.
Bu, başqasına zərər vermək niyyəti deyil, uşağın öz imkanlarını yoxlamasıdır.
Emosiyalarını ifadə edə bilməməsi
Kiçik uşaqlar çox vaxt hiss etdiklərini sözlə ifadə edə bilmirlər. Onlar:
- məyus olur;
- qısqanır;
- inciyir;
- qorxur;
- narahatlıq yaşayırlar.
Lakin bunu “mən əsəbiyəm” və ya “özümü pis hiss edirəm” kimi ifadə etmək bacarığı hələ formalaşmayıb. Belə vəziyyətdə oyuncaq təhlükəsiz “hədəfə” çevrilir. Uşaq maşını divara çırpmaqla əslində öz emosional yükünü boşaltmağa çalışır.
Mühitin təsiri
Bəzən problem uşağın özündə deyil, onu əhatə edən mühitdə olur.
Əgər evdə:
- çox sərt qaydalar mövcuddursa;
- uşağa seçim hüququ verilmirsə;
- tez-tez qışqırıq və mübahisələr yaşanırsa;
- valideynlər qəzəblərini əşyaları sındırmaqla ifadə edirlərsə,
uşaq da bu davranışı öyrənilmiş model kimi qəbul edə bilər.
Eyni zamanda, oyuncağı sındıran zaman valideynlərin dərhal onun yanına gəlməsi də davranışı gücləndirə bilər. Uşaq şüuraltı şəkildə anlayır ki, “oyuncağı sındıranda diqqət mənə yönəlir”.
Fiziki enerjinin boşaldılmaması
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, məktəbəqədər yaşlı uşaqların hər gün kifayət qədər açıq havada qaçmağa, tullanmağa və aktiv hərəkət etməyə ehtiyacı var.
Bu ehtiyac ödənilmədikdə yığılan enerji bəzən oyuncaqlar üzərində aqressiv davranış şəklində özünü göstərir.
Sahiblik hissinin formalaşmaması
Əgər uşaq daim “bu sənin deyil”, “ona toxunma”, “bunu qardaşın üçün almışıq” kimi mesajlar eşidirsə, onda əşyaya qarşı emosional bağlılıq yaranmaya bilər. Sahiblik hissi formalaşmadıqda isə onu qorumaq motivasiyası da zəifləyir.
Aqressiyanın iki fərqli forması
Psixologiyada aqressiyanın inkişaf mərhələsinə uyğun və narahatedici formaları fərqləndirilir.
Yaşa uyğun aqressiya
2–5 yaşlı uşaqlarda aqressiyanın məqsədi adətən kimisə incitmək deyil. O, sadəcə istədiyi oyuncağı almaq, diqqət çəkmək və ya marağını təmin etmək istəyir. Bu davranış inkişafın normal mərhələsi hesab olunur.
Siqnal verən aqressiya
Əgər daha böyük yaşlı uşaq qəsdən başqasının oyuncağını məhv edir, qarşı tərəfin inciməsindən zövq alır və bunu davamlı şəkildə təkrarlayırsa, artıq səbəblər araşdırılmalıdır.
Belə hallarda ailədaxili gərginlik, zorakılıq, emosional laqeydlik və ya digər psixoloji problemlər nəzərdən keçirilməlidir.
Davamlı oyuncaq sındırma hansı nəticələrə səbəb ola bilər?
Bir dəfə oyuncağı sındırmaq narahatlıq doğurmur. Lakin bu davranış hər emosional gərginlik zamanı təkrarlanarsa, uzunmüddətli nəticələr yarana bilər. Belə uşaqlar sonrakı yaşlarda:
- qəzəbi sözlə idarə etməyi öyrənməyə bilər;
- problem yarananda əşya sındırmağa meyilli ola bilərlər;
- empatiya bacarıqları zəifləyə bilər;
- məsuliyyət hissi gec formalaşa bilər;
- əşyanın və əməyin dəyərini kifayət qədər qiymətləndirməyə bilərlər.
Valideynin “Sən pis uşaqsan” kimi ifadələri isə davranışı düzəltmir, əksinə, uşağın özünü “pis insan” kimi qəbul etməsinə səbəb olur. Bu isə davranış problemini daha da gücləndirə bilər.
Valideyn necə davranmalıdır?
Məqsəd uşağı cəzalandırmaq deyil, ona emosiyalarını idarə etməyi öyrətməkdir. Oyuncaq sındırıldığı zaman:
- uşağın hisslərini əvvəlcə qəbul edin;
- davranışın isə qəbuledilməz olduğunu sakit şəkildə izah edin.
Məsələn:
“Görürəm ki, çox əsəbiləşmisən. Qəzəblənmək olar, amma oyuncağı sındırmaq olmaz.”
Sonra alternativ yollar göstərin:
- yastığı yumruqlamaq;
- qaçmaq;
- nəfəs məşqləri etmək;
- plastilini əzmək;
- köhnə karton qutuları cırmaq.
Beləliklə, uşaq beynində yeni davranış modeli formalaşdırır.
Əgər oyuncaq sınıbsa, onu birlikdə təmir etməyə çalışın. Bu, uşaqda məsuliyyət, qayğı və empatiya hisslərinin inkişafına kömək edir. Bundan başqa, gündəlik qısa müddətli “dağıdıcı oyun” saatı təşkil etmək də faydalıdır. Köhnə qutuları cırmaq, plastilini əzmək və ya təhlükəsiz materiallarla eksperiment aparmaq uşağın gərginliyini sağlam şəkildə boşaltmasına imkan yaradır.
Uşaq oyuncağını sındıranda çox vaxt “pis uşaq” olduğunu deyil, “mən bu hissi ifadə edə bilmirəm” mesajını verir. Valideynin əsas vəzifəsi həmin davranışın arxasında gizlənən emosiyanı görmək, uşağın hisslərini adlandırmasına kömək etmək və ona qəzəbi sağlam yollarla idarə etməyi öyrətməkdir.
Bu gün qırılan bir oyuncaq sabah qorunmalı olan dostluğun, münasibətin və ya etimadın simvoluna çevrilə bilər. Məhz buna görə uşaqlara erkən yaşlardan öyrədilməli olan ən vacib bacarıqlardan biri budur: Qəzəblənmək normaldır, amma qəzəbi necə idarə etmək isə öyrənilən bacarıqdır.
Psixoloq Aysel Məmmədova
Gundelik.az
