Yaxın Şərqdə baş verən son hadisələr fonunda İran–İsrail–ABŞ üçbucağında artan gərginlik qlobal təhlükəsizlik gündəminin əsas mövzularından birinə çevrilib. Regionda müşahidə olunan hərbi aktivlik, sərt siyasi ritorika və strateji rəqabət beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni suallar doğurur. Mövcud vəziyyətin həm genişmiqyaslı qarşıdurma riski, həm də yeni geosiyasi balansın formalaşması baxımından qiymətləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Mövzu ilə bağlı Gundelik.az xəbər portalının suallarını politoloq Rəşad Bayramov cavablandırıb.
Rəşad müəllim, Yaxın Şərqdə İran, İsrail və ABŞ arasında artan gərginliyi necə qiymətləndirirsiniz? Bu proses qlobal müharibə riskini artırırmı?
– Yaxın Şərqdə İran, İsrail və ABŞ arasında artan gərginlik son illərin ən təhlükəli geosiyasi qarşıdurmalarından biri kimi qiymətləndirilə bilər. Regionda baş verən hərbi əməliyyatlar, qarşılıqlı raket zərbələri və sərt siyasi bəyanatlar qlobal müharibə riskinin artması barədə müzakirələri gücləndirib. Bununla belə, beynəlxalq münasibətlər tarixində oxşar böhranların bəzən böyük güclər arasında yeni siyasi razılaşmaların formalaşmasına gətirib çıxardığı da məlumdur. Bu baxımdan bu qarşıdurmanı həm potensial eskalasiya mənbəyi, həm də yeni geopolitik kompromislərin katalizatoru kimi qiymətləndirmək mümkündür.
Münaqişənin genişlənməsi ehtimalı nə dərəcədə realdır? Region üçün hansı risklər mövcuddur?
– Burada vacib məqamlardan biri münaqişənin genişlənməsi ilə bağlıdır. İran və İsrail arasında hərbi qarşıdurma təkcə iki dövlətin münasibətlərinə təsir etmir, eyni zamanda regiondakı digər aktorları da prosesə cəlb edə bilər. ABŞ-ın İsrailin əsas strateji müttəfiqi olması, İranın isə regionda müxtəlif siyasi və hərbi tərəfdaşlara malik olması münaqişənin daha geniş koalisiyalar səviyyəsinə keçməsi riskini artırır. Belə bir vəziyyətdə Yaxın Şərqdə baş verən hərbi toqquşmalar qlobal enerji bazarına, ticarət marşrutlarına və beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminə ciddi təsir göstərə bilər. Xüsusilə Hörmüz boğazı və digər strateji nəqliyyat xətlərində təhlükəsizlik risklərinin artması qlobal iqtisadi sabitlik üçün böyük təhdid yaradır.
Bəzi ekspertlər bu gərginliyi yeni siyasi razılaşmalar üçün fürsət kimi də qiymətləndirir. Siz bu yanaşmaya necə baxırsınız?
– Geopolitik realizm yanaşmasını da qeyd etməyə ehtiyac var. Tarix göstərir ki, böyük güclər arasında gərginlik bəzən genişmiqyaslı müharibə ilə deyil, yeni siyasi balansın formalaşması ilə nəticələnir. Bu baxımdan mövcud qarşıdurma ABŞ, Rusiya, Çin və Avropa dövlətləri arasında yeni diplomatik razılaşmaların ortaya çıxmasına da səbəb ola bilər. Belə razılaşmalar regionda hərbi balansın qorunması, enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması və nüvə proqramı kimi məsələlər üzrə kompromislərin əldə edilməsinə yönələ bilər.
Mövcud vəziyyətdə böyük dövlətlərin birbaşa müharibədən çəkinməsi nə ilə izah olunur?
– Müasir dövrdə böyük dövlətlər arasında birbaşa hərbi qarşıdurma böyük iqtisadi və siyasi risklər daşıyır. Bu səbəbdən mövcud gərginlik daha çox “idarə olunan qarşıdurma” modeli çərçivəsində davam edə bilər. Yəni tərəflər bir-birinə təzyiq göstərsələr də, genişmiqyaslı müharibəyə səbəb olacaq addımlardan qaçmağa çalışacaqlar. Bu model həm regional güc balansını qorumağa, həm də tərəflərin diplomatik manevr imkanlarını saxlamağa imkan verir.
Bu böhran beynəlxalq diplomatiya üçün hansı yeni imkanları yarada bilər?
– Bu böhran beynəlxalq diplomatiya üçün yeni imkanlar da yarada bilər. Məsələn, nüvə proqramı, regional təhlükəsizlik mexanizmləri və enerji bazarının sabitliyi kimi məsələlər üzrə yeni danışıqlar platformaları formalaşa bilər. Böhranların çox vaxt böyük diplomatik təşəbbüslərə yol açdığı nəzərə alınarsa, hazırkı gərginlik də müəyyən mərhələdə siyasi razılaşmaların ortaya çıxmasına zəmin yarada bilər.
Sonda ümumi nəticə olaraq nə demək olar?
– İran–İsrail–ABŞ qarşıdurması həm qlobal müharibə riskini artıran təhlükəli geosiyasi gərginlik, həm də yeni beynəlxalq siyasi balansın formalaşmasına səbəb ola biləcək potensial böhran kimi qiymətləndirilə bilər. Hadisələrin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi isə böyük ölçüdə böyük güclərin strateji maraqlarını necə uzlaşdıracağından və diplomatik kanalların nə dərəcədə effektiv işləyəcəyindən asılı olacaq.
Gundelik.az
