Uşaq inkişafında körpələrin yuxusu qədər yanlış məlumatların geniş yayıldığı başqa sahə tapmaq çətindir.
Bu sahə böyük ölçüdə yuxu proqramları, məsləhət xidmətləri və kitablar təklif edən şirkətlərin təsiri ilə formalaşıb.
Körpələrin altı aylıq olduqda “gecə boyu yatmalı olduğu” fikrindən tutmuş, hərəkət zamanı yatmağın kifayət qədər dincəldici olmadığı iddiasına qədər körpə yuxusu ilə bağlı bir çox mif mövcuddur. Bəs elmi araşdırmalar əslində nə deyir?
1. Əksər körpələr gecə boyu yatmır
Körpənin və ya azyaşlı uşağın “gecə boyu yatması” valideynlər üçün əsas hədəflərdən biridir. Lakin genişmiqyaslı araşdırmalar bunun düşündüyümüz qədər yayılan olmadığını göstərir.
Norveçdə 55 mindən çox körpə üzərində aparılan araşdırmaya görə, altı aylıq körpələrin təxminən yedidə biri gecə ən azı bir dəfə oyanır. 18 aylıq uşaqlar arasında isə bu göstərici dörddə birdən çoxdur.
2020-ci ildə Finlandiyada 5700 uşaq üzərində aparılan araşdırmada isə üç, altı və səkkiz aylıq körpələrin gecə orta hesabla iki dəfədən çox oyandığı müəyyən edilib. 12 aylıq körpələrdə bu göstərici 1,8 dəfə, 18 və 24 aylıq uşaqlarda isə təxminən bir dəfə olub.
Yəni erkən uşaqlıq dövründə gecə bir-üç dəfə oyanmaq olduqca geniş yayılmış haldır.
Gecə boyu heç oyanmadan yatan körpələrin sayı isə azdır. Məsələn, üç aylıq körpələrin 16,5 faizi, səkkiz aylıq körpələrin isə 22,3 faizi gecə boyu yatıb.
Bununla belə, körpələrin oyanma tezliyi fərdi olaraq ciddi şəkildə dəyişir. Finlandiya araşdırmasında səkkiz aylıq körpələrdən birinin gecə orta hesabla 21,5 dəfə oyandığı da qeydə alınıb.
Bu araşdırmalar əsasən valideynlərin müşahidələrinə əsaslanır. Buna görə körpələr daha tez-tez oyanmış, lakin valideynlər bunu fərq etməmiş olur.
Daha obyektiv üsullardan istifadə edilən araşdırmalar körpələrin əslində daha çox oyandığını göstərir. 2001-ci ildə aparılan bir araşdırmada iki dəqiqədən çox davam edən oyanmaların sayı üç aylıq körpələrdə orta hesabla 3, altı aylıqlarda 3,5, doqquz aylıqlarda 4,7, 12 aylıqlarda isə 2,6 olub.
Yaxşı xəbər isə budur ki, körpələr ilk yaşlarının sonuna yaxınlaşdıqca gecə oyanmaları təbii şəkildə azalır.
2. Gecə oyanmaları həmişə problem demək deyil
Bəzən valideynlərə uşağa gecə oyanmamağı “öyrətməyin” lazım olduğu deyilir. Lakin bu yanaşma normal inkişaf edən körpələrin zamanla öz yuxu rejimlərini formalaşdırdığını nəzərə almır.
Digər tərəfdən, yuxuya təsir göstərə biləcək sağlamlıq problemləri də nəzərdən qaçırılmamalıdır.
Məsələn, dəmir çatışmazlığı körpələrdə gecə tez-tez oyanma, narahatlıq və yuxuya getməkdə çətinliklə əlaqələndirilir.
Bundan başqa, qida allergiyaları, qastroezofageal reflüks xəstəliyi və qulaq infeksiyaları da körpələrdə narahat yuxuya və tez-tez oyanmalara səbəb olur.
Yuxu pozuntularını da nəzərə almaq vacibdir. Məsələn, uşaqların təxminən 6 faizində obstruktiv yuxu apnesinin olduğu təxmin edilir. Bu vəziyyət gecə oyanmalarına səbəb ola bilər və daha çox 2-6 yaş arasında müşahidə edilir.
3. Əksər körpələr üçün gecə 12 saat yatmaq vacib deyil
İnternetdə “körpə yuxu rejimi” axtararkən onların gecə təxminən 12 saat yatmasını tövsiyə edən çoxsaylı proqramlara rast gəlmək mümkündür.
Xüsusilə Qərb və sənayeləşmiş cəmiyyətlərdə “19:00-07:00” kimi 12 saatlıq yuxu rejimi populyarlaşdıqca, bundan az yuxu bəzi valideynlər tərəfindən qeyri-kafi hesab edilməyə başlayıb.
Əlbəttə, bəzi uşaqların gecə 12 saat yatmağa ehtiyacı olur. Lakin bu, bütün körpələr üçün keçərli deyil. Bəzi uşaqları çox erkən yatızdırmaq yatarkən narahatlığa, gecə daha tez-tez oyanmağa və səhər çox erkən qalxmağa səbəb olur.
Avstraliyada 5 min körpənin iştirakı ilə aparılan araşdırma uşaqların körpəlikdən 5 yaşa qədər gecə orta hesabla 12 deyil, təxminən 11 saat yatdığını göstərib. Bu nəticə araşdırmadakı ən kiçik, yəni 4-6 aylıq körpələr üçün də keçərli olub.
Müxtəlif ölkələrdə uşaqların yuxu müddəti də fərqlənir. Bir araşdırmada 3 yaş və daha kiçik uşaqların gecə orta hesabla Avstraliyada 10,17 saat, Kanadada 9,96 saat, Böyük Britaniyada 10,51 saat, ABŞ-da isə 9,74 saat yatdığı müəyyən edilib. Tayvanda bu göstərici 8,73, Honq-Konqda 9,02, Hindistan və İndoneziyada isə 9,15 saat olub.
Amerika Yuxu Təbabəti Akademiyası 4-12 aylıq körpələr üçün sutka ərzində ümumilikdə 12-16 saat, 1-2 yaşlı uşaqlar üçün isə 11-14 saat yuxu tövsiyə edir.
Lakin bu müddətin nə qədərinin gecə, nə qədərinin gündüz yuxusu olması ilə bağlı dəqiq fikir birliyi yoxdur. Bəzi tədqiqatçılar isə bu tövsiyələrin elmi əsaslarının nə dərəcədə möhkəm olduğunu da müzakirə edirlər.
4. Hərəkət zamanı yatmaq mütləq daha az dincəldici deyil
İnternetdə geniş yayılan fikirlərdən biri də körpənin uşaq arabasında, daşıyıcıda və ya avtomobildə yatmasının yuxunu daha səthi və az dincəldici etməsidir.
Lakin bunu təsdiqləyən kifayət qədər elmi sübut yoxdur. Əksinə, bəzi araşdırmalar hərəkətin yuxuya getməyi asanlaşdıra biləcəyini göstərir.
İki aylıq 64 körpənin iştirak etdiyi araşdırmada körpələrin daha sürətli, lakin yumşaq ritmlə yelləndikdə daha asan yuxuya getdiyi və daha az ağladığı müəyyən edilib.
Obstruktiv yuxu apnesi diaqnozu qoyulmuş körpələr üzərində aparılan başqa araşdırmada isə yellənən və sabit çarpayılarda yatarkən obstruktiv hadisələrin sayının təxminən yarıya endiyi müşahidə olunub.
Körpələrin hərəkət zamanı yuxusunda beyin fəaliyyətini araşdıran geniş tədqiqatlar hələ yoxdur. Lakin böyüklər üzərində aparılan bəzi araşdırmalar yüngül yellənmənin dərin yuxunu artırdığını, bu mərhələyə daha tez keçməyə kömək etdiyini və yaddaşla əlaqəli beyin fəaliyyətini dəstəklədiyini göstərir.
Hərəkətin yuxuya təsiri hətta heyvanlar üzərində aparılan araşdırmalarda da müşahidə edilib.
Körpələrin hərəkət zamanı yatmasının beyin inkişafına zərər verdiyini düşünmək üçün isə hazırda kifayət qədər əsas yoxdur. Axı ana bətnində körpələr vaxtlarının böyük hissəsini yuxuda keçirir və ana hərəkət etdikcə onlar da təbii olaraq hərəkətə məruz qalırlar.
5. “Yuxu yuxunu gətirir” fikri adətən təsdiqlənmir
Bəzi körpələr həddindən artıq yorulduqda daha çox narahat və oyanıq olur. Bu da gecə yuxuya getməyi çətinləşdirir.
Lakin uşağın gündüz nə qədər çox yatarsa, gecə də bir o qədər çox yatacağı fikri araşdırmalarla adətən təsdiqlənmir.
Əksinə, daha böyük körpələr və məktəbəqədər uşaqlar üzərində aparılan əksər araşdırmalar gündüz yuxusunun gecə yuxusunu azalda biləcəyini göstərir.
İki yaşdan sonra uşaqlar gündüz yatdıqları günlərdə gecə yuxuya getmək üçün daha çox vaxt sərf edə və gecə daha tez-tez oyanırlar.
Bununla belə, kiçik körpələrdə vəziyyət bir qədər fərqli olur.
Altı və ya 15 həftəlik körpələrdə gündüz normaldan daha uzun yatmaq gecə yuxusuna ciddi təsir göstərməyib. Lakin körpələr 24 həftəlik olduqda daha uzun gündüz yuxusunun gecə yuxusunun da bir qədər uzanması ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilib.
Fərq isə olduqca kiçikdir: 6 aylıq körpələrin gecə cəmi 14 dəqiqə daha çox yatması üçün gündüz təxminən bir saat artıq yatması lazım gəlib.
Üstəlik, bunun səbəbinin məhz uzun gündüz yuxusu olduğu da dəqiq deyil. Körpə böyümə mərhələsində olduğu üçün həm gündüz daha çox yatmış, həm də gecə daha uzun yatmış olur.
“Yuxu yuxunu gətirir” fikrinin elmi əsaslarının zəif olması təəccüblü deyil. Çünki yuxunun əsas bioloji mexanizmlərindən biri yuxu-oyanıqlıq homeostazıdır.
“Yuxu təzyiqi” kimi də tanınan bu mexanizmə görə insan nə qədər uzun müddət oyaq qalırsa, yuxu ehtiyacı da bir o qədər artır.
Bu səbəbdən körpə öz fərdi ehtiyacına uyğun olaraq gün ərzində çox yatıbsa, gecə yatmaq vaxtı çatanda onun yuxuya getməsi asanlaşmaya, əksinə çətinləşir.
Nəticə etibarilə, körpələrin yuxu ehtiyacı fərdi və dəyişkəndir. Böyüklər kimi körpələri də orqanizmlərinin ehtiyac duyduğundan daha çox yatmağa məcbur etmək mümkün deyil.
Mənbə:BBC
Hazırladı:Ziyalə Əhmədli
Gundelik.az
