Smartfon həyatımızı asanlaşdırdı, amma indi insanlar ondan uzaq qalmağın yollarını axtarır. Dünyada “digital fatigue”, rəqəmsal yorğunluq anlayışı getdikcə daha çox müzakirə olunur.
Bəs Azərbaycanda vəziyyət necədir?
Gundelik.az bununla bağlı araşdırma aparıb.
Səhər gözümüzü açan kimi telefona baxırıq. Gün ərzində mesajları yoxlayır, sosial şəbəkələrdə gəzir, xəbərləri oxuyur, videolara baxırıq. Yatmazdan əvvəl isə sonuncu dəfə telefonun ekranına nəzər salırıq.
Smartfon artıq sadəcə rabitə vasitəsi deyil. Bank, iş, alış-veriş, xəbər, əyləncə, xəritə, sosial münasibətlər bir çox gündəlik ehtiyacımız eyni cihazda cəmlənib.
Lakin dünyada maraqlı bir tendensiya da formalaşır: insanlar texnologiyadan imtina etmək istəməsələr də, ondan istifadə müddətini azaltmağa çalışırlar.
İnsanlar telefondan bezməyə başlayıb?
2026-cı ildə İrlandiyada aparılan “Digital Consumer Trends” araşdırmasının nəticələri rəqəmsal yorğunluğun kifayət qədər geniş yayıldığını göstərir. Araşdırmaya əsasən, insanların 70 faizi cihazlarda daha az vaxt keçirmək istədiyini bildirib.
Respondentlərin 25 faizi isə fasilə vermək üçün sosial media tətbiqlərindən ən azı birini silib. Araşdırmada Gen Z və “Millennial” nəslinin rəqəmsal yorğunluqdan daha çox narahat olduğu qeyd olunur.
Daha maraqlı rəqəm isə telefona baxma tezliyi ilə bağlıdır: respondentlərin 34 faizi gün ərzində telefonunu ən azı 50 dəfə yoxladığını, 15 faizi isə bunu 100 dəfədən çox etdiyini bildirib.
ABŞ-da aparılan daha yeni Pew Research Center araşdırması da oxşar mənzərə yaradır.
2026-cı ilin may-iyun aylarında keçirilən sorğuda amerikalıların 53 faizi smartfondan həddindən artıq istifadə etdiyini deyib. 18-29 yaş qrupunda bu göstərici 70 faizə çatıb.
Sorğuda iştirak edənlərin 45 faizi son 12 ay ərzində telefondan istifadə müddətini azaltmağa çalışdığını bildirib. Bu şəxslərin yalnız 25 faizi ciddi şəkildə uğur qazandığını, 52 faizi isə müəyyən qədər uğurlu olduğunu deyib.
Yəni məsələ təkcə “telefon çox istifadə olunur” deyil. İnsanların bir hissəsi artıq özünün telefonda keçirdiyi vaxtı problem kimi görməyə başlayıb.
Telefon həm kömək edir, həm də yorur
Burada maraqlı ziddiyyət ortaya çıxır.
Pew Research Center-in araşdırmasına görə, ABŞ-da böyüklərin 73 faizi smartfonun onları məlumatlı qalmağa kömək etdiyini düşünür. 51 faiz isə telefonun insanlarla əlaqədə qalmağa kömək etdiyini bildirir.
Amma yuxu məsələsində mənzərə dəyişir: respondentlərin 41 faizi smartfon istifadəsinin yuxu müddətinə mənfi təsir etdiyini deyib. Bu fikri xüsusilə gənclər daha çox ifadə edib. 18-29 yaşlıların 62 faizi telefonun yuxularına mənfi təsir göstərdiyini bildirib.
Deməli, insanlar telefondan tamamilə imtina etmək istəmirlər. Əksinə, telefonun faydasını saxlayıb, onun həyatdakı payını azaltmağa çalışırlar.
Bəs Azərbaycanda necədir?
Azərbaycanda rəqəmsal həyatın miqyası kifayət qədər böyükdür.
DataReportal-ın “Digital 2026: Azerbaijan” hesabatına görə, 2025-ci ilin sonuna Azərbaycanda 9,27 milyon internet istifadəçisi olub. Bu, əhalinin 89 faizinə bərabərdir.
Həmin dövrdə ölkədə 7,61 milyon sosial media istifadəçi identifikatoru qeydə alınıb. Bu göstərici əhalinin 73,1 faizinə bərabərdir. Hesabat həmçinin bildirir ki, sosial media istifadəçi identifikatorlarının sayı bir il ərzində 1,2 milyon və ya 19,2 faiz artıb.
Başqa sözlə, Azərbaycanda rəqəmsal mühitdən uzaqlaşmaqdan daha əvvəl rəqəmsal mühitə qoşulma prosesi hələ də davam edir.
Bu səbəbdən “azərbaycanlılar telefondan uzaqlaşmağa başlayıb” demək üçün ayrıca milli sorğuya ehtiyac var.
Uşaqlarda vəziyyət daha fərqlidir
Azərbaycanda aparılan araşdırmalar isə xüsusilə uşaqların ekran və sosial media istifadəsi ilə bağlı ciddi rəqəmlər ortaya qoyur.
2025-ci ildə Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin keçirdiyi sorğuya əsasən, Azərbaycanda 10-17 yaşlı uşaqların 89 faizi smartfon istifadəçisidir, 76 faizi isə hər gün sosial media platformalarına daxil olur. Bu yaş qrupunda gündəlik orta sosial media istifadə müddəti 4 saat 12 dəqiqə göstərilib.
2026-cı ildə Azərbaycanda uşaqların rəqəmsal mühitdə qorunması ilə bağlı hüquqi mexanizmlərin də gücləndirilməsi gündəmə gəlib.
Avqust ayında qüvvəyə minən yeni tələblərə əsasən, 16 yaşı tamam olmayan şəxslərin müəyyən platformalarda fərdi rəqəmsal hesab yaratmasına yol verilmir. 16-18 yaş arası şəxslərin hesablarında isə valideyn nəzarəti ilə bağlı mexanizmlər nəzərdə tutulur.
Bu da göstərir ki, məsələ artıq yalnız fərdi seçim deyil, həm də rəqəmsal rifah və uşaqların qorunması məsələsi kimi müzakirə olunur.
“Digital detox” nədir?
Bəs insanlar telefondan uzaqlaşmaq üçün nə edir?
Son illərdə dünyada “digital detox”, rəqəmsal detoks anlayışı yayılıb. Burada məqsəd texnologiyanı tamamilə həyatından çıxarmaq deyil.
Bəziləri yatmazdan bir saat əvvəl telefondan istifadə etmir. Kimisi bildirişləri bağlayır. Digərləri sosial media tətbiqlərini müəyyən müddətə silir. Telefonu yataq otağından kənarda saxlamaq və gün ərzində müəyyən saatlarda telefonsuz qalmaq da tətbiq edilən üsullardandır.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da rəqəmsal mühitin uşaqların rifahına təsirinin mürəkkəb olduğunu və texnologiyanın həm müsbət, həm də mənfi nəticələri ola biləcəyini vurğulayır. Təşkilat rəqəmsal rifahın qorunması, sağlam texnologiya istifadəsi ilə bağlı maarifləndirmə və ekran əsaslı əyləncəyə alternativlərin artırılmasını tövsiyə edir.
Dünyadakı son araşdırmaların göstərdiyi mənzərə budur: insanlar smartfonlardan imtina etmirlər. Əksinə, smartfon gündəlik həyatın daha böyük hissəsinə çevrilir. Amma paralel olaraq onunla keçirdikləri vaxtı azaltmaq istəyənlərin də sayı artır.
Nurəddin Abdullayev
Gundelik.az
