Çox çeynəməyin həzmi yaxşılaşdırdığı geniş şəkildə məlumdur. Lakin araşdırmalar göstərir ki, bu vərdiş beyin fəaliyyətini də gücləndirə, hətta Alzheimer xəstəliyinin qarşısını almağa kömək edə bilər.
Bir zamanlar bir baş soğanı udmazdan əvvəl 722 dəfə çeynədiyi deyilən Horas Fletçer “Böyük Çeynəyən” ləqəbi ilə tanınırdı. Özünü yetişdirmiş amerikalı qidalanma mütəxəssisi hesab edirdi ki, yemək “tam maye halına gələnə qədər” çeynənməli və “demək olar ki, özü udulmalıdır”. O hətta düşünürdü ki, güclü çeynəmə sayəsində XX əsrin əvvəllərində ABŞ iqtisadiyyatı gündə yarım milyon dollardan çox qənaət edə bilərdi. Çünki insanlar daha az qida qəbul edərdi.
İsveçdəki Karolinska Institutet universitetinin diş sağlamlığı üzrə professoru Mats Trulsson deyir ki, Fletçerin fikirləri bir qədər ifrat olsa da, “bəzi məqamlarda o, əslində haqlı idi”.
Araşdırmalar göstərir ki, çox çeynəmək:
həzmi yaxşılaşdırır,
daha az kalori qəbul etməyə kömək edir,
stress və narahatlığı azaldır,
diqqət və yaddaşı gücləndirir,
beynin fəaliyyətini yaxşılaşdırır.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, diş sağlamlığı ilə Alzheimer və demensiya arasında əlaqə var. Buna görə də ağız və diş sağlamlığının yaxşılaşdırılması beynin qocalmasını yavaşlada bilər.
Çeynəmənin tarixi
Almaniyadakı Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology institutunun tədqiqatçısı Adam van Kasteren deyir ki, insanların diş və çənələri milyonlarla il ərzində dəyişib.
İlk insanabənzər canlılar əsasən meyvə yeyirdi. Sonradan isə qoz, toxum və kök kimi daha sərt qidalar yeməyə başladıqları üçün daha böyük dişlərə və güclü çənələrə sahib oldular.
Lakin zaman keçdikcə:
alətlərin yaranması,
qidanın bişirilməsi,
kənd təsərrüfatının inkişafı
uzun müddət çeynəmə ehtiyacını azaltdı.
Bu gün insanlar gündə təxminən 35 dəqiqə çeynəyir. Halbuki şimpanzelər və bonobolar 4,5 saat, qorillalar və oranqutanlar isə 6 saatdan çox çeynəyirlər.
Çeynəmək niyə vacibdir?
Niderlanddakı University Medical Center Utrecht universitetində çalışan oral fiziologiya mütəxəssisi Andries van der Bilt deyir:
“Çeynəmək həzmin ilk mərhələsidir.”
Çeynəmə:
qidanı kiçik hissələrə ayırır,
tüpürcəyi artırır,
həzm fermentlərini aktivləşdirir,
bağırsaqları və mədəaltı vəzi qidanı qəbul etməyə hazırlayır.
Karolinska Institutet-dən alim Abhişek Kumar bildirir ki, qida nə qədər yaxşı parçalanarsa, həzm sistemi onu bir o qədər rahat emal edir. Böyük qida hissələri isə bağırsaqda daha uzun qalır və köp, qəbizlik kimi problemlərə səbəb ola bilər.
Daha çox çeynəmək daha az yeməyə kömək edir
2009-cu ildə aparılan araşdırmada iştirakçılar badamı 10, 25 və ya 40 dəfə çeynəmişdilər. Nəticədə:
daha çox çeynəyənlərin bədəni qidanı daha yaxşı mənimsəmiş,
onlar daha uzun müddət tox qalmışdılar.
Başqa bir araşdırmada isə pizzanı 40 dəfə çeynəyən insanların aclıq hissinin xeyli azaldığı məlum olmuşdu.
Alimlər bildirirlər ki:
beyinə toxluq siqnalı təxminən 20 dəqiqəyə çatır,
yavaş yemək isə beynə “doydum” mesajını vaxtında almağa imkan verir.
Bu səbəbdən dietoloqlar sürətli yemək əvəzinə sakit və düşünülmüş şəkildə yeməyi tövsiyə edirlər.
Beyin üçün faydaları
Son illərdə alimlər “çənə-beyin əlaqəsi” üzərində daha çox araşdırma aparırlar.
50 yaşdan yuxarı 28 mindən çox insanın iştirak etdiyi tədqiqatda:
yaxşı çeynəmə qabiliyyəti olan şəxslərin yaddaşı,
danışıq bacarığı,
riyazi düşüncəsi
daha güclü olub.
Başqa bir araşdırmada isə öz təbii dişlərini daha çox qoruyub saxlayan yaşlı insanların uzunmüddətli yaddaşının daha yaxşı olduğu müəyyən edilib.
Mütəxəssislər hesab edir ki, çeynəmə zamanı beyinə qan axını artır. Professor Trulsson bunu belə izah edir:
“Çeynəmə sanki gizli bir qan nasosu kimi işləyir və beyinə daha çox qan ötürür.”
Hazırda alimlər itirilmiş dişləri implantla əvəz etməyin beyin fəaliyyətinə təsirini araşdırırlar.
Diqqəti artırır və stressi azaldır
Araşdırmalar göstərir ki, saqqız çeynəmək:
diqqəti artırır,
ayıqlığı yüksəldir,
stress hormonlarını azaldır.
Bir tədqiqatda saqqız çeynəyən insanların diqqət səviyyəsinin 10–20% yüksəldiyi müəyyən edilib.
Türkiyədə tələbələr üzərində aparılan araşdırma isə göstərib ki, gündə ən azı 30 dəqiqə saqqız çeynəyən tələbələr:
daha az stress keçirib,
daha az narahatlıq yaşayıb,
depressiya əlamətlərini daha az hiss ediblər.
Alimlər bildirirlər ki, stresli vaxtlarda çeynəmək insanın təbii reaksiyalarından biridir. Hətta diş qıcama problemi də çox vaxt stress və narahatlıqla əlaqələndirilir.
Mənbə:BBC
Hazırladı:Ziyalə Əhmədli
Gundelik.az
