Çin prezidenti Si Cinpin bu həftə Hörmüz boğazının yenidən açılmasını tələb edərkən, Pekinin ABŞ-İsrail müharibəsinə praqmatik yanaşması tam şəkildə özünü göstərdi.
Bazar ertəsi günü Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salmanla (MBS) telefonda danışan Si Çinin “sülhün bərpasına kömək edən bütün səyləri dəstəklədiyini və mübahisələrin siyasi və diplomatik yollarla həll edilməsinin tərəfdarı olduğunu” bir daha vurğuladı.
Çinin çağırışın mətninə əsasən, Si bildirib ki, “Hörmüz boğazı normal keçidi təmin etməlidir, çünki bu, regional ölkələrin və beynəlxalq ictimaiyyətin ortaq maraqlarına xidmət edir”.
Təsdiqdə müharibədəki əsas oyunçulardan heç biri xüsusi olaraq qeyd edilməyib, baxmayaraq ki, ABŞ və İran son yeddi həftə ərzində strateji su yolunu dayandırıblar. İran 28 fevralda müharibənin başlamasından sonra boğazı əksər dəniz nəqliyyatı üçün bağlamaq qərarına gəlib, ABŞ isə 13 apreldə bütün İran limanlarını blokadaya alıb.
Sinin ölçülü açıqlamaları ABŞ prezidenti Donald Trampın həmin gün sosial mediada “Mən müharibədə qalib gəlirəm, ÇOX ŞƏKİLDƏ işlər çox yaxşı gedir” və Vaşinqton Tehranla “RAZILAŞMA” əldə edənə qədər dəniz blokadasının davam edəcəyini bildirməsi ilə kəskin şəkildə ziddiyyət təşkil edirdi.
Analitiklərin fikrincə, bu, həm də Çinin ABŞ-İsrail müharibəsindən istifadə edərək özünü dünyanın iki supergücü arasında daha məsuliyyətli və tez-tez öndə və mərkəzdə olmaqdansa, arxa planda qalmağa üstünlük verən kimi təqdim etməsini göstərir.
“Çin heç bir dramatik addım atmaqla deyil, fürsətlərin mövqeyə gəlməsini gözləməklə, görməklə və amerikalıların bu qarışıqlığı həll etməsinə imkan verməklə qazanır”, – deyə Abba Eban Diplomatiya və Xarici Əlaqələr İnstitutunun Asiya-İsrail siyasət proqramının rəhbəri Gedaliah Afterman bildirib.
Pekin uzun müddətdir digər ölkələrin daxili işlərinə “müdaxilə etməmək” siyasəti və İrana qarşı müharibədəki bütün oyunçularla işgüzar münasibətləri sayəsində özünü ağıl səsi kimi təqdim edə bilib.
ABŞ-Çin İqtisadi və Təhlükəsizlik Komissiyasının məlumatına görə, Çin İranın ən böyük ticarət tərəfdaşıdır və neftinin 90 faizinə qədərini alır və 2021-ci ildə Tehranla 25 illik “hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq müqaviləsi” imzalayıb.
Eyni zamanda, Pekin son on ildə Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri də daxil olmaqla Körfəz ölkələri ilə daha sıx əlaqələr qurmağa sərf edib və həm ABŞ, həm də İsrailin əsas ticarət tərəfdaşı olaraq qalır.
“Çin ABŞ, İsrail, İran və Körfəz Ərəb dövlətləri ilə yaxşı münasibətlər saxlayır. Bütün bu ölkələr, hətta düşmən olsalar belə, bizim dostumuzdur”, – deyə Çjetszyan Beynəlxalq
Araşdırmalar Universitetinin Aralıq dənizi sahilləri İnstitutunun dekanı Ma Syaolin bildirib.
Aftermanın sözlərinə görə, müdaxilə etməməyə sadiqliyi, ehtimal ki, bu ayın əvvəlində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının üzvlərini Hörmüz boğazının yenidən açılması üçün “müdafiə xarakterli səyləri əlaqələndirməyə” çağıran qətnaməsinə veto qoymasının əsas səbəbi idi. Çin Suriya və Myanma kimi son münaqişələrə müdaxilə etmək üçün oxşar səylərə veto qoyub.
Taypeydəki Strateji Araşdırmalar Cəmiyyətinin baş elmi işçisi Çan Çinqin sözlərinə görə, ABŞ-ın Yaxın Şərqə strateji diqqətindən, o cümlədən rejim dəyişikliyi səylərindən fərqli olaraq, Pekinin regiondakı əsas prioritetləri iqtisadi olaraq qalır. O, sülh biznes üçün yaxşıdır, müharibə isə yox, dedi.
“Onlar sülh və sabitlik gözləyirlər. Onlar əslində münaqişənin kimin qalib gələcəyi ilə maraqlanmırlar. Onların arzusu Yaxın Şərqdə, xüsusən də Hörmüz boğazı ətrafında dinc mühiti bərpa etməyə çalışmaqdır”, o dedi.
Pekində yerləşən Hutong Research şirkətinin təsisçi tərəfdaşı Feng Çuçenq bildirib ki, müharibənin daha da şiddətlənməsi “Çinin iqtisadi və enerji təhlükəsizliyini elə bir dərəcədə təhdid edəcək ki, xam neft idxalının 40 faizindən çoxu Yaxın Şərqdən gəldiyini nəzərə alsaq, birbaşa müdaxiləyə məcbur edə bilər”.
“Pekinin nöqteyi-nəzərindən, bu cür dolaşıqlıq İran və Körfəz ölkələri arasında incə bir tarazlığı qorumaq səylərini poza bilər”, – deyə o, bu ay müştərilərinə göndərdiyi araşdırma qeydində bildirib.
Bu arada, Pekin müharibənin sülh yolu ilə həllini əlaqələndirmək üçün “hamının dostu” mövqeyindən istifadə etməyə çalışıb.
Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, Çinin baş diplomatı Vanq Yi 28 fevraldan 8 apreldə İran-ABŞ atəşkəsinə qədər 26 telefon danışığı edib, Yaxın Şərq üzrə xüsusi nümayəndəsi Çjay Cun isə əsas aktyorlarla təxminən iyirmi görüş keçirib.
Prezident Si ötən həftə Səudiyyə Ərəbistanı vəliəhdi MBS ilə telefon danışığından əvvəl Əbu-Dabinin vəliəhdi Şeyx Xalid bin Məhəmməd bin Zayed Əl Nəhyanla görüşdə də iştirak edib.
Diplomatik fəaliyyətinin bolluğuna baxmayaraq, Pekin, Səudiyyə Ərəbistanı ilə İran arasında 2023-cü ildə münasibətlərin normallaşmasındakı rolu ilə müqayisədə, bu ayın əvvəlində əldə edilən ABŞ və İran arasında iki həftəlik atəşkəs razılaşmasının vasitəçiliyindəki rolunu qəribə şəkildə azaltmağa çalışıb.
Müşahidəçilərin fikrincə, səbəb Çinin mürəkkəb sülh sazişinə cəlb olunmaqdan çəkinmək istəməsidir.
Sinqapurdakı S Rajaratnam Beynəlxalq Araşdırmalar Məktəbinin baş elmi işçisi Dryu Tompson bildirib ki, “Onlar sülh prosesini təmin etmədən sülhməramlı olmağa çalışırlar. Əsas məsələ odur ki, Yaxın Şərq Çinin əsas maraqlarından uzaqdır, ona görə də xərcləmək üçün məhdud siyasi kapitalı var.”
Buna baxmayaraq, onun səyləri diqqətdən kənarda qalmayacaq, deyə Zhejiang Beynəlxalq Araşdırmalar Universitetindən Ma bildirib. “Düşünürəm ki, dünya kimin sabitliyi, təhlükəsizliyi və beynəlxalq hüquq və idarəetmə sistemini kimin dağıtdığını bilir”, – deyə o, Əl-Cəzirəyə bildirib.
Qərb mediasında yayılan xəbərlərdə Çinin pərdəarxası tərəziləri dəyişdirməyə çalışdığı bildirilir. Bu ayın əvvəlində CNN, Qərb kəşfiyyat rəsmilərinə istinadən Çinin İrana Daşınabilir Hava Hücumundan Müdafiə Sistemləri (MANPADS) göndərməyə hazırlaşdığı barədə məlumat vermişdi.
CNN-in xəbərindən sonra bu ay Financial Times qəzetinin ikinci araşdırması yayımlandı və nəticədə İranın 2024-cü ildə Çin casus peyki əldə etdiyi və ondan Yaxın Şərqdəki ABŞ hərbi bazalarını hədəf almaq üçün istifadə etdiyi məlum oldu.
Pekindəki Tsinhua Universitetinin Beynəlxalq Təhlükəsizlik və Strategiya Mərkəzinin doktoranturadan sonrakı üzvü Codi Ven Əl-Cəzirəyə bildirib ki, may ayında Si Cinpin və Tramp arasında planlaşdırılan görüşdən əvvəl Pekinin bu qədər “diqqətsiz” olacağını düşünmür.
Ven Əl-Cəzirəyə bildirib ki, “Çin hökuməti üçün Çin-İran münasibətləri vacibdir və Çin-ABŞ münasibətləri də vacibdir”.
Si, İrana silah tədarük edən ölkələrə 50 faizlik tarif tətbiq etməklə ayrıca hədələyən Trampla ticarət sazişi və ABŞ tariflərini müzakirə etməyə ümid edir. Pekin həmçinin Körfəz Əməkdaşlıq Şurası (KƏŞ) ilə azad ticarət sazişini yekunlaşdırmaq üçün ikinci Çin-Ərəb Zirvəsinə hazırlaşır.
Aftermanın sözlərinə görə, Çin İran müharibəsindəki növbəti addımını, eləcə də müharibənin son nəticələrini nəzərdən keçirərkən bütün bu amilləri nəzərə alacaq.
“Çin münasibətlərini balanslaşdırmaq məsələsində çox sərt addımlar atır”, – deyə o bildirib. “O, müharibədən sonrakı günü… yenidənqurma səylərini, yenilənmiş iqtisadi fəaliyyətləri, yenilənmiş investisiyaları düşünür. Çin körfəzin hər iki tərəfində çox yaxşı mövqedə olmaq istəyir.”
Mənbə:Aljazeera.com
Tərtib etdi:Məhəmməd Nəzərov
Gundelik.az
