Beynimiz çətinliklərdən fayda görür, amma bunun üçün hər şeyin ağır və yorucu olması lazım deyil. Alimlər deyirlər ki, həm əyləncəli, həm də sadə bəzi vərdişlər yaşlandıqca beynimizi qorumağa kömək edə bilər.
Əgər qarşınıza asan və çətin iki tapşırıq qoyulsa, çoxumuz yəqin ki, asanı seçərik. Bunun bioloji səbəbi var: beynimiz enerjiyə qənaət etmək üçün “qısa yollar” axtarmağa meyllidir.
Texnologiya isə bunu daha da asanlaşdırıb. Tapşırıqları minimum zəhmətlə həll etmək cazibədar görünür. Amma bu, beynin daha az işləməsinə səbəb olursa, uzunmüddətli sağlamlığımıza zərər verə bilər.
Dünyanın bir çox yerində insanların “sağlam ömür müddəti” – yəni xəstəliksiz və sağlam yaşadığı illərin sayı azalır. İnsanlar daha uzun yaşayır, amma çox vaxt bu illərin daha böyük hissəsini sağlamlıq problemləri ilə keçirirlər.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, beyni aktiv saxlayan çətin fəaliyyətlər “kognitiv ehtiyat” yaradır. Bu ehtiyat isə beynə qoruyucu təsir göstərir və yaşlanma ilə bağlı zəifləməni ləngidə bilər.
Şotlandiyadakı Heriot-Watt Universitetinin psixoloqu Alan Gow deyir:
“Hansı yaşda olmağımızdan asılı olmayaraq, gündəlik həyatımızda düşünmə qabiliyyətimizi gücləndirə biləcək kiçik dəyişikliklər edə bilərik.”
Yaxşı xəbər isə budur ki, bunun üçün həyatımızı tam dəyişməyə ehtiyac yoxdur. Fiziki, sosial və zehni fəaliyyətlərdə kiçik addımlar belə beynə müsbət təsir göstərə bilər.
1. Məkan yaddaşını və istiqamət tapmağı inkişaf etdirmək
Alimlər hesab edir ki, beynin məkan orientasiyasına cavabdeh olan hissəsi – hipokampus – Alzheimer’s disease zamanı zərər görən ilk bölgələrdən biridir.
Dennis Chan deyir ki, Alzheimer xəstələrinin ilk əlamətlərindən biri tez-tez yolu itirmək olur. Buna görə də erkən qorunma çox vacibdir.
Araşdırmalar göstərib ki, təcili yardım və taksi sürücülərində Alzheimerlə bağlı ölüm halları digər peşələrə nisbətən daha azdır. Səbəb kimi onların davamlı şəkildə məkan yaddaşından istifadə etməsi göstərilir. Hətta xəritəsiz işləyən təcrübəli taksi sürücülərinin hipokampusunun daha böyük olduğu müəyyən edilib.
Bunu gündəlik həyatda da tətbiq etmək olar:
Telefonda GPS-dən daha az istifadə edin
Yeni küçələr və marşrutlar kəşf edin
Orienteering kimi istiqamət tapmağa əsaslanan idman növləri ilə məşğul olun
Uşaqlar üçün konstruksiya oyunları və bloklarla oynamaq faydalıdır
Bəzi xüsusi hazırlanmış kompüter oyunlarının da yaddaşı gücləndirə biləcəyi göstərilib.
2. Sosial əlaqələri qorumaq
Araşdırmalar göstərir ki, sosial cəhətdən aktiv insanlar yaşlandıqca daha güclü beyin funksiyalarını qoruyub saxlayırlar.
Bir böyük müşahidə araşdırmasına görə, orta və yaşlı dövrdə sosial aktivliyi yüksək olan insanların demensiya riski 30-50% daha aşağı olub.
Başqa bir araşdırmada isə demensiya inkişaf etdirən insanlar arasında ən az sosial olanların xəstəliyi ən sosial insanlardan təxminən beş il daha tez yaşadığı məlum olub.
Pamela Almeida-Meza deyir ki, söhbət etmək, fikir bölüşmək və müzakirələr aparmaq beynə qoruyucu təsir göstərir.
İnsanlarla ünsiyyət zamanı beynin bir çox hissəsi eyni anda işləyir:
dil
yaddaş
planlama
diqqət
Üstəlik, sosial münasibətlər stressi azaldır. Xroniki stress isə hipokampusdakı neyronların itməsi ilə əlaqələndirilir.
3. Həyat boyu öyrənmək
Alimlər müəyyən edib ki, daha uzun müddət təhsil alan insanlarda demensiya riski daha aşağı olur. Amma öyrənmək yalnız məktəb və universitetlə bitmir.
Yeni şeylər öyrənmək:
yeni neyron əlaqələri yaradır
mövcud əlaqələri gücləndirir
beynin elastikliyini artırır
Bu proses “neyroplastiklik” adlanır – yəni beynin dəyişmək və uyğunlaşmaq qabiliyyəti.
Dennis Chan bunu belə izah edir:
“İnsanlara Alzheimerə qarşı davamlılıq verən məhz beynin yenilənmək və yeni sinir əlaqələri yaratmaq qabiliyyətidir.”
Araşdırmalar göstərir ki, uşaqlıqdan yaşlılığa qədər zehni aktivliklə məşğul olan insanlarda yaddaş zəifləməsi daha az olur.
Bunu gündəlik həyatda çox sadə yollarla etmək mümkündür:
bağçılıqla məşğul olmaq
kitab klublarına qoşulmaq
oxuduğun kitabı dostlarla müzakirə etmək
yeni hobbilər öyrənmək
yeni dil və ya bacarıq əldə etmək
Beyni işlədən və maraq oyadan hər fəaliyyət faydalıdır. Yeni küçə ilə gəzmək, dostlarla dərin söhbətlər etmək, kitab oxumaq və ya yeni bir şey öyrənmək beynin dayanıqlığını artırır.
Bu fəaliyyətlər yalnız yaşlanmanı ləngitmir, həm də həyatı daha maraqlı və zövqlü edir.
Mənbə:BBC
Hazırladı:Ziyalə Əhmədli
Gundelik.az
