Azərbaycan elminin inkişafında yeni mərhələ yaradan Azərbaycan DNT Layihəsi ölkəmizdə ilk dəfə olaraq genetik tədqiqatların milli səviyyədə həyata keçirilməsini təmin edən elmi və strateji təşəbbüsdür. Layihənin əsas məqsədi Azərbaycan Respublikasında yaşayan bütün xalqların genetik mənşəyini və etnogenezini müasir elmi metodlarla araşdırmaq, eləcə də bu sahədə müstəqil milli genetik verilənlər bazası formalaşdırmaqdır.
Layihə çərçivəsində Y-DNT (ata xətti) və Autosomal DNT analizləri vasitəsilə Azərbaycan əhalisinin genetik mənşə xəritəsinin hazırlanması, genetik
müxtəlifliyinin və tarixi qarışıqlarının öyrənilməsi üzrə tədqiqatlar aparılır.Həmçinin müxtəlif bölgələr üzrə genetik xəstəliklərə meyillilik, daşıyıcılıq
və irsi sindromların populyasion səviyyədə təhlili də bura daxildir.Tarixi mənbələr və sənədlərlə paralel aparılan bio-tarixi və genetik rekonstruksiya tədqiqatları sayəsində artıq qlobal sferada Azərbaycana qarşı yönəldilən saxta ərazi iddialarına qarşı da elmi-genetik əsaslı dəlillər formalaşdırılır.
Azərbaycan DNT Layihəsi bu gün artıq beynəlxalq elmi platformalarda və arenada rəsmi şəkildə tanınan ən prestijli layihədir. Amerika Birləşmiş Ştatlarının nüfuzlu FamilyTreeDNA şirkətində layihənin xüsusi elmi bölməsi — “Azerbaijan DNA Project” adı ilə fəaliyyət göstərir.
Hazırda layihə çərçivəsində əksəri ölkə daxilindən olmaqla, həmçinin dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan 1500-dən çox azərbaycanlının DNT nümunəsi toplanmış və elmi təhlil üçün sistemləşdirilmişdir. Bu nümunələr əsasında Azərbaycan üçün ilk milli genetik xəritə formalaşdırılmaqdadır.
Harada yaşamağından asılı olmayaraq hər bir azərbaycanlını — öz genetik mənşəyini öyrənməyə və milli genetik bazanın formalaşmasına töhfə verməyə çağırırıq.Çünki hər bir DNT nümunəsi təkcə fərdi məlumat deyil, həm də Azərbaycan xalqının elmi irsinin və tarixi kimliyinin bir hissəsidir. DNT-nin tədqiqi həm cəmiyyət, həm də fərdlər olaraq əcdadlarımızın mənşəyini müəyyən dərəcədə dəqiqliklə müəyyən etməkdə faydalı ola bilər.
Hər birimiz DNT-ni hər iki valideynimizdən miras aldıq, onlar da öz növbəsində onu hər iki valideynindən (dörd nənə və babamızdan) və s. Beləliklə, əcdadların sayı hər nəsillə iki dəfə artdığından, bizim DNT-miz hər biri fərqli əcdadlarımızdan birindən gələn çoxlu kiçik DNT fraqmentlərinin mozaikasından ibarətdir. Bir nəslin 30 il olduğunu nəzərə alsaq, 1970-ci illərdə anadan olan şəxsin təxminən 1700-cü ildə doğulmuş 256 əcdadı, 1670-ci ildə doğulan 512 əcdadı və 1610-cu ildə doğulmuş bir neçə min əcdadı var
Nəsildən-nəslə ötürülmə zamanı xoşbəxtlikdən dəyişməz qalan iki genetik varlıq var. Birincisi, ana tərəfindən bütün uşaqlarına ötürülən mitoxondrial DNT (mtDNT), ikincisi, atadan oğula keçən Y xromosomudur.
Y xromosomu demək olar ki, dəyişməz olaraq atadan oğula keçir. Beləliklə, kişilər, 1000 ildən çox əvvəl yaşamış ata tərəfdən əcdadları ilə eyni Y
xromosomunu miras alırlar. Eyni cinsdən olan bütün kişilərdə oxşar Y xromosomları var. Zamanla əldə edilən incə dəyişikliklər (təxminən hər 2 və ya 3 nəsildə bir mutasiya) iki oxşar Y xromosomunu daşıyan iki fərd arasında ən son ortaq əcdadın tarixini təyin etməyə imkan verir.
İnsanların çoxu şəcərə tədqiqatı üçün DNT-dən istifadə haqqında danışarkən, hər iki valideyndən miras qalan DNT olan autosomal DNT-dən danışırlar. Genealogiya üçün autosomal DNT-dən istifadə etmək çətin ola bilər, çünki uyğun seqmentlər ya atanızdan, ya da ananızdan gələ bilər və hansı tərəfdən olduğunu anlamaq çətindir.
Ancaq Y-DNT ilə siz onun haradan gəldiyini dəqiq bilirsiniz, çünki o, yalnız atadan oğula keçir. Ancestry, MyHeritage və 23andMe şəcərə üçün istifadə edilə bilən nəhəng DNT verilənlər bazası yaratsalar da, onlar genealoji cəhətdən faydalı Y-DNT testi təklif etmir.Lakin Family Tree DNA şirkətindəki sadəcə Family Finder testi ilə hər üçünü əldə etmək şansı əldə edirsiniz.
Family Finder (FF) testi nədir? Həm kişilər, həm də qadınlar bu testdən keçə bilərlər. Cinsiyyət xromosomlarından (X-Y) başqa bütün xromosomlara autosomal DNT deyilir. 22 cüt autosomal xromosomun yarısı anadan, yarısı atadan uşağa ötürülür. Bu genlər hər nəsildə qarışıq olduğundan, autosomal gen testi ilə bir neçə nəsil geriyə gedərək qohumluq əlaqələrini müəyyən etmək çox çətinləşir.
Keçmişdə bu üsuldan istifadə edərək iki-üç nəsil əvvəl qohumları müəyyən etmək belə çox mürəkkəb tapmacanın həllinə bənzəyirdi. Bu yaxınlarda elm adamları Y- xromosomunun atadan oğula, mt.DNT isə yalnız anadan uşaqlarına keçdiyini aşkar etdikdə hər şey asanlaşdı. İndi bizim ilk kişi və ilk qadına qədər bütün əcdadlarımızı müəyyən etmək imkanımız var.
Digər tərəfdən,autosomal gen analizi vacib olaraq qalır. Bu testlə siz son səkkiz nəsildə nənə və babalarınızın etnik kimliklərini öyrənə bilərsiniz. Hansı millətlərlə(Amerikan yerliləri,Yaxın Şərq, Şərqi və Qərbi Avropa, Afrika və s.) nə dərəcədə qohum olduğunuzu öyrənmək və son beş nəsildə genetik qohumlarınızla əlaqə saxlamaq üçün bu testdən keçə bilərsiniz.
Mitoxondrial DNT və Y-xromosom testləri qohum tapmaq üçün istifadə edilmir. Odur ki, övladlığa götürülmüş şəxslər və bioloji qohumları, birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü dərəcəli əmioğlu, dayı, xala, bibi və bütün digər qohumları haqqında öyrənmək istəyənlər AİLƏ TAPMACASI testindən keçməlidirlər.
Bundan əlavə, hansı coğrafiya ilə nə dərəcədə əlaqəli olduğunuz da müəyyən edilə bilər. Bu dərəcələr verilənlər bazası inkişaf etdikcə daha dəqiq müəyyən edilir. Autosomal DNT testi keçən insanların sayı artdıqca yeni genetik qohumlara çatma imkanları da artır. Bu testlə siz bütün genetik qohumlarınızı tapa bilərsiniz.
Rəzzaq Xansuvar
Azərbaycan DNT layihəsinin ko-admini,tarixçi-şəcərəşünas
Gundelik.az