İndi ABŞ fərqli bir rəqiblə – Çinlə – yeni tip bir yarışın içindədir. Məqsəd texnologiyada, xüsusilə də Süni İntellekt (AI) sahəsində üstünlük qazanmaqdır.
Bu mübarizə tədqiqat laboratoriyalarında, universitet kampuslarında və qabaqcıl startapların ofislərində gedir. Dünyanın ən varlı şirkətlərinin rəhbərləri və ən yüksək səviyyəli hökumət dairələri bu prosesi yaxından izləyir. Bu yarış trilyonlarla dollar vəsait tələb edir.
Hər iki tərəfin öz güclü cəhətləri var. London Universitet Kollecində çalışan alim Nik Rayt bunu “beyinlər” və “bədənlər” arasında mübarizə kimi izah edir. ABŞ ənənəvi olaraq AI “beyinləri” sahəsində liderdir — yəni çatbotlar, mikroçiplər və böyük dil modelləri (LLM-lər). Çin isə AI “bədənləri” sahəsində daha güclüdür — robotlar, xüsusilə də insanabənzər robotlar.
Lakin indi hər iki tərəf rəqibinin üstünlük qazanmasına imkan verməmək üçün çalışır və bu üstünlüklər gələcəkdə dəyişə bilər.
LLM üstünlüyü uğrunda mübarizə
30 noyabr 2022-ci ildə Kaliforniyada yerləşən OpenAI şirkəti yeni çatbotunu təqdim etdi. Qısa açıqlamada bildirildi ki, onlar “danışıq formasında ünsiyyət qura bilən” model hazırlayıblar.
Bu sistem ChatGPT adlanırdı və dərhal texnologiya dünyasında böyük maraq doğurdu.
İnsanlar sosial şəbəkələrdə bu yeni alətdən necə istifadə etdiklərini paylaşmağa başladılar. Bu, ilk geniş yayılmış böyük dil modelinin doğuşu idi. LLM-lər internetdə mövcud olan böyük həcmdə mətn və məlumatları analiz edərək dil nümunələrini öyrənir.
Hazırda ekspertlər razıdır ki, AI “beyinləri” sahəsində üstünlük ABŞ-dadır.
OpenAI bildirir ki, ChatGPT-dən hər həftə 900 milyondan çox insan istifadə edir. Digər Amerika şirkətləri — Anthropic, Google və Perplexity — də milyardlarla dollar sərf edərək rəqib sistemlər hazırlayıblar.
Bu şirkətlər bilir ki, LLM-lər düzgün inkişaf etsə, hazırda insanların gördüyü bir çox ofis işlərini əvəz edə bilər və bu, böyük gəlir deməkdir.
ABŞ-ın əsas üstünlüyü: mikroçiplər
Vaşinqton üçün əsas məsələ yalnız proqram təminatı deyil, həm də onu işlədən texnologiyadır — xüsusilə mikroçiplər.
Dünyanın ən güclü kompüter çiplərinin çoxu ABŞ-ın nəzarəti altındadır. Bu çiplərin böyük hissəsi Kaliforniyada yerləşən Nvidia şirkəti tərəfindən hazırlanır.
Nvidia 5 trilyon dollar dəyərə çatan ilk şirkət olub və tarixdə ən dəyərli şirkətlərdən biri sayılır.
ABŞ Çin üçün bu çiplərin əlçatanlığını məhdudlaşdırmaq üçün ciddi ixrac qaydaları tətbiq edir. Bu siyasət hələ 1950-ci illərə gedib çıxsa da, 2022-ci ildə prezident Co Bayden tərəfindən daha da sərtləşdirilib.
Bu çiplərin bir çoxu ABŞ-da yox, Tayvanda istehsal olunur — əsasən TSMC şirkəti tərəfindən. ABŞ qaydaları vasitəsilə bu çiplərin Çinə çatmasının qarşısını alır.
Yüksək səviyyəli çiplərin istehsalı üçün lazım olan xüsusi ultrabənövşəyi texnologiyalı maşınları isə dünyada yalnız Niderlandın ASML şirkəti istehsal edir. ABŞ bu avadanlıqların da Çinə satılmasına mane olur.
Çinin cavabı: DeepSeek
2025-ci ilin yanvarında Çin öz AI çatbotunu təqdim etdi — DeepSeek.
İstifadə baxımından o, ChatGPT-yə bənzəyir: suallara cavab verir, kod yazır və pulsuzdur.
Ən diqqətçəkən məqam isə onun hazırlanmasının ABŞ modelləri ilə müqayisədə xeyli ucuz başa gəlməsidir.
Bu hadisə bazarda şok effekti yaratdı. 27 yanvar 2025-ci ildə Nvidia tarixində ən böyük birgünlük dəyər itkisini yaşadı — təxminən 600 milyard dollar.
Mənbə: BBC
Hazırladı: Ziyalə Əhmədli
Gundelik.az
