“Bir dəqiqə telefona baxım” deyirik, amma aradan yarım saat keçir. Yatmazdan əvvəl sonuncu dəfə sosial şəbəkələrə baxırıq, səhər gözümüzü açan kimi isə əlimiz telefona gedir. Bəzən heç bir vacib işimiz olmasa belə, ekranı açıb tətbiqlər arasında gəzirik. Bəs niyə telefon həyatımızın bu qədər böyük hissəsinə çevrilib? Smartfonlar artıq yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil. Xəbərlər, sosial şəbəkələr, alış-veriş, əyləncə, iş və hətta istirahət belə telefon ekranında cəmlənib. Gün ərzində gələn bildirişlər və yeni məzmun gözləntisi isə insanı dəfələrlə telefona qayıtmağa sövq edə bilər.
Məsələ ilə bağlı Gundelik.az-a danışan psixoloq Sevda Əliyeva bildirir ki, telefondan tez-tez istifadə etməyin arxasında yalnız “iradəsizlik” dayanmır.
“Telefon bizə hər dəfə yeni stimul verir”
Psixoloqun sözlərinə görə, sosial media və mobil tətbiqlər insanın diqqətini mümkün qədər uzun müddət saxlamağa hesablanıb:
“İnsan telefonda hər dəfə yeni bir məlumat, mesaj, video və ya paylaşım görə bilər. Bu yenilik gözləntisi insanı ekranı yenidən yoxlamağa sövq edir. Bir müddət sonra isə telefonun ekranını açmaq şüurlu qərardan çox, avtomatik davranışa çevrilə bilər”.
Sevda Əliyeva qeyd edir ki, xüsusilə bildirişlər bu vərdişi daha da gücləndirə bilər:
“Bildiriş səsi və ya ekranda görünən işarə insanda ‘görəsən nə gəlib?’ marağı yaradır. İnsan telefonu götürür, əvvəlcə yalnız bir mesajı yoxlamaq istəyir, daha sonra başqa tətbiqə keçir və nəticədə nəzərdə tutduğundan daha çox vaxt telefonda keçirir”.
Niyə darıxan kimi telefona baxırıq?
Psixoloqun fikrincə, telefon artıq bir çox insan üçün darıxma və boşluq hissindən qaçış vasitəsinə çevrilib.
“İnsan növbədə gözləyərkən, nəqliyyatda gedərkən, hətta bir neçə dəqiqəlik boş vaxtı yarananda belə telefona baxır. Çünki beyin boş qalmağa çox vaxt imkan vermir və ən asan stimul mənbəyi telefon olur. Beləliklə, insan darıxma hissini yaşamaq əvəzinə dərhal ekrana yönəlir”.
Bu davranış zamanla gündəlik vərdişə çevrilə bilər. Məsələn, lift gözləyərkən, yemək yeyərkən, televizora baxarkən və ya yatmazdan əvvəl telefona baxmaq avtomatik hərəkətə çevrilir.
Sosial media niyə daha çox vaxtımızı alır?
Sevda Əliyeva bildirir ki, sosial şəbəkələrdə məzmunun daim yenilənməsi istifadəçidə “növbəti maraqlı paylaşım” gözləntisi yarada bilər.
“İnsan hər dəfə sosial şəbəkəni açanda eyni məzmunla qarşılaşmır. Yeni video, yeni xəbər, yeni şərh və ya mesaj ola bilər. Məhz bu dəyişkənlik insanın tətbiqi təkrar-təkrar yoxlamasına səbəb olan amillərdən biridir”.
Bununla yanaşı, sosial şəbəkələrdə başqalarının həyatını izləmək və özünü onlarla müqayisə etmək də telefonda keçirilən vaxtı artıra bilər.
Telefon diqqətimizi də bölür
Telefonun daim əl altında olması yalnız vaxt itkisi ilə bağlı deyil. Davamlı bildirişlər və telefon yoxlama vərdişi diqqətin bir işdən digərinə keçməsinə səbəb ola bilər.
Psixoloq bunun xüsusilə iş və dərs zamanı nəzərə alınmasının vacibliyini vurğulayır:
“İnsan bir iş görərkən telefonuna gələn bildirişə baxır və sonra yenidən əvvəlki fəaliyyətinə qayıdır. Bu, gün ərzində dəfələrlə təkrarlananda diqqətin parçalanmasına və insanın gördüyü işə tam fokuslanmaqda çətinlik çəkməsinə səbəb ola bilər”.
Telefona bağlılığı azaltmaq üçün nə etmək olar?
Psixoloqun sözlərinə görə, məqsəd telefonu tamamilə həyatımızdan çıxarmaq deyil, ondan istifadə üzərində nəzarəti bərpa etməkdir.
Bunun üçün bir neçə sadə addım atmaq olar:
Lazımsız bildirişləri söndürmək;
Yatmazdan əvvəl telefonu yataqdan uzaqda saxlamaq;
Yemək zamanı telefondan istifadə etməmək;
Sosial şəbəkələr üçün müəyyən vaxt limiti qoymaq;
Boş vaxt yaranan kimi avtomatik telefona uzanmaq əvəzinə başqa fəaliyyət seçmək;
Gün ərzində müəyyən müddət “ekransız vaxt” yaratmaq.
Sevda Əliyeva xüsusilə bir məqama diqqət çəkir:
“İnsan özünə ‘telefondan istifadə etməyəcəyəm’ deməkdənsə, konkret qayda müəyyənləşdirsə, bunu tətbiq etmək daha asan ola bilər. Məsələn, yatmazdan bir saat əvvəl telefonu kənara qoymaq və ya yemək zamanı telefonu başqa otaqda saxlamaq kimi kiçik dəyişikliklər zamanla vərdişə çevrilə bilər”.
Maraqlı qeyd
Bəzən telefonu yoxlamaq üçün real səbəbimiz olmur, sadəcə əlimiz avtomatik cibimizə gedir. Bu zaman özünüzə sadə bir sual verə bilərsiniz: Mən indi həqiqətən telefona ehtiyac duyuram, yoxsa sadəcə vərdişə görə onu açıram?
Bu sualı hər dəfə vermək belə insanın telefonla münasibətinə daha şüurlu yanaşmasına kömək edə bilər.
Unutmayaq: problem telefonun özündə deyil. Əsas məsələ telefonun bizim vaxtımızı və diqqətimizi nə qədər idarə etməsinə imkan verməyimizdir.
Nurəddin Abdullayev
Gundelik.az
