Heydər Əliyev vurğulayırdı ki, Vətən torpağı xalqın şərəfi və mənliyinin əsas simvoludur və onun qorunması hər zaman müqəddəs borc olub.
Azərbaycan isə Azıx mağarası kimi qədim yaşayış məskənləri ilə dünyanın ən qədim mədəniyyət ocaqlarından biri sayılır. Bu torpaqlarda tarixən Qafqaz Albaniyası kimi dövlətlər mövcud olub və ölkə İpək Yolu üzərində yerləşərək Şərq ilə Qərb arasında mühüm körpü rolunu oynayıb.
Qərbi Azərbaycan isə bu tarixin ayrılmaz hissəsidir. Göyçə mahalı, Zəngəzur və İrəvan kimi ərazilər tarixən azərbaycanlıların yaşadığı yurdlar olub. Lakin XIX–XX əsrlərdə baş verən hadisələr nəticəsində bu torpaqlardan azərbaycanlı əhali didərgin düşmüşdür.
Bu gün Azərbaycan öz zəngin tarixini qoruyaraq inkişaf edir və Qərbi Azərbaycan mövzusu həm tarixi yaddaşda, həm də ictimai müzakirələrdə aktuallığını saxlayır.Azərbaycan dünyanın ən qədim yaşayış məskənlərindən biri olub, Azıx mağarası kimi abidələr bunu sübut edir. Bu torpaqlarda Qafqaz Albaniyası kimi dövlətlər yaranmış, ölkə İpək Yolu üzərində yerləşərək mühüm mədəni körpü rolunu oynamışdır.Qərbi Azərbaycan – Göyçə mahalı, Zəngəzur və İrəvan kimi əraziləri əhatə edən tarixi bölgə – azərbaycanlıların qədim yurdudur. XIX–XX əsrlərdə baş verən hadisələr nəticəsində bu ərazilərdən əhali köçürülsə də, Qərbi Azərbaycan anlayışı xalqın yaddaşında bu gün də yaşayır.
Qərbi Azərbaycan – bu gün Ermənistan ərazisində yerləşən və tarixən azərbaycanlıların yaşadığı torpaqlar – xalqımızın yaddaşında dərin iz buraxmışdır. İrəvan xanlığı, Zəngəzur, Göyçə mahalı kimi bölgələr əsrlər boyu Azərbaycan mədəniyyətinin mühüm mərkəzləri olmuşdur.
XX əsrdə müxtəlif mərhələlərdə baş verən deportasiyalar nəticəsində yüz minlərlə azərbaycanlı öz doğma yurdlarından didərgin salınmış, mədəni irsə ciddi ziyan vurulmuşdur. Bu hadisələr xalqın tarixi yaddaşında dərin iz qoymuş və ədalətin bərpası məsələsini aktuallaşdırmışdır.
Heydər Əliyev bu məsələyə siyasi-hüquqi qiymət vermiş, İlham Əliyev isə Qərbi Azərbaycana qayıdışın azərbaycanlıların hüququ olduğunu vurğulamışdır. 2020-ci ildə baş verən İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində ərazi bütövlüyünün bərpası xalqın öz gücünə inamını daha da artırmışdır.
Bu gün əsas məqsəd – beynəlxalq hüquqa uyğun şəkildə Qərbi Azərbaycana qayıdışın təmin olunması və tarixi ədalətin bərpasıdır.
1918-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini elan etdikdən sonra İrəvan xanlığı ərazisində erməni dövləti yaradıldı və sonrakı dövrlərdə torpaq iddiaları gücləndi. 1923-cü ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradıldı və bu proses azərbaycanlılara qarşı deportasiya və etnik təmizləmənin genişlənməsi ilə müşayiət olundu.
Tarixi Zəngəzur mahalı da bu siyasətin qurbanına çevrildi, çoxsaylı kəndlər dağıdıldı, əhali qovuldu və ərazi bölünərək bir hissəsi Ermənistana verildi. XX əsrin sonlarında – xüsusilə 1988-ci ildən sonra – Ermənistan ərazisində yaşayan azərbaycanlılar tamamilə didərgin salındı.
Tarixi mənbələr İrəvan və ətraf bölgələrin qədim Azərbaycan torpaqları olduğunu göstərir. Bu ərazilərdə əsrlərlə formalaşmış mədəni irs dağıdılmış, toponimlər dəyişdirilmişdir.
Bu gün isə əsas hədəf tarixi ədalətin bərpası, nəqliyyat əlaqələrinin açılması (o cümlədən Zəngəzur istiqamətində) və azərbaycanlıların öz doğma yurdlarına qayıdışının təmin olunmasıdır.
Qərbi Azərbaycandakı azərbaycanlılar 1948–1953 və 1988–1989-cu illərdə deportasiyalara məruz qalmış, sonuncu deportasiyadan sonra bu ərazilərdə azərbaycanlı əhali qalmamışdır. Bu bölgədə azərbaycanlılara məxsus tarixi-memarlıq abidələrinin dağıdılması və mənimsənilməsi beynəlxalq hüququn kobud şəkildə pozulmasıdır.
Zəngəzur tarixən Azərbaycan torpağı olmuş, adını türk mənşəli zəngi tayfasından almışdır. Osmanlı və Səfəvi dövrlərində bu ərazi inzibati bölgü kimi mövcud olmuş, müxtəlif müharibələr nəticəsində əhali dəfələrlə köçürülmüş və yaşayış məntəqələri dağıdılmışdır. XIX əsrdə Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil edilən Zəngəzurda əhali əsasən azərbaycanlılardan ibarət olmuş, sonradan bölgəyə ermənilərin köçürülməsi ilə demoqrafik vəziyyət dəyişdirilmişdir.
XX əsrin əvvəllərində Zəngəzurda erməni silahlı dəstələrinin törətdiyi qırğınlar nəticəsində yüzlərlə kənd dağıdılmış, minlərlə azərbaycanlı həlak olmuş və didərgin düşmüşdür. 1921-ci ildə sovet hakimiyyəti tərəfindən Zəngəzurun böyük hissəsi Ermənistana verilmiş, qalan hissəsində isə Azərbaycanın Laçın, Qubadlı və Zəngilan rayonları formalaşdırılmışdır.
İrəvan şəhəri isə tarixən Azərbaycan xalqının mühüm elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olmuşdur. Burada çoxsaylı alimlər, din xadimləri və maarifçilər yetişmiş, məktəblər açılmış və maarifçilik hərəkatı inkişaf etmişdir. XIX əsrdə fəaliyyət göstərən ziyalılar, o cümlədən Firidun bəy Köçərli, şəhərin elmi və mədəni həyatını yüksək qiymətləndirmişdir. İrəvanda teatr, musiqi və ədəbi mühit də geniş yayılmış, şəhər regionun mühüm mədəniyyət ocaqlarından biri kimi tanınmışdır.
Əsir Olmayan Torpaq – Deportasiya edilən, amma ruhu azad qalan yurdlar
Bu gün Ermənistanın mübahisə mövzusuna çevirdiyi Zəngəzur dəhlizinin fəaliyyətinin gerçəkləşməsi, ilk növbədə, bu dövlətin maraqlarına cavab verir. Çünki işğalçı ölkə adıçəkilən kommunikasiyadan yararlanmaqla ticarət əlaqələrini genişləndirə, bununla da üzləşdiyi və getdikcə dərinləşən iqtisadi böhrandan xilas ola bilər. Bu coğrafiyada belə bir kommunikasiyanın – dəhlizin fəaliyyətə başlaması, eyni zamanda, region ölkələrinin, məsələn, Azərbaycan, İran və Türkiyənin də sosial iqtisadi yüksəlişinəböyük töhfə verəcəyi heç bir şübhə doğurmur. Ekspertlər tərəfindən bu dəhlizin Qərb ilə Şərq arasında olan iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsinə, yaranan ticarət həlqəsinə əlavə dəyər verməsinə önəmli təsir göstərəcəyi də haqlı olaraq vurğulanır. Ümumiyyətlə, transregional əhəmiyyət daşıyan Zəngəzur dəhlizi layihəsinin həyata keçirilməsi region ölkələri arasında iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsinə, o cümlədən, istehsalçı, istehlakçı və tranzit ölkələr arasında ticarət əlaqələrinin diversifikasiyalaşmasına xidmət edəcək. Regional əməkdaşlığın gücləndirilməsi və region ölkələrinin iqtisadi təhlükəsizliyinin artırılması fonunda adıçəkilən dəhliz layihəsinin icrası nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişikliyə gətirib çıxaracaq. Bu baxımdan Zəngəzur dəhlizinin iqtisadi səmərəsi də diqqət çəkir. Bu, ilk növbədə, dünya iqtisadiyyatında aparıcı mövqeyə malik olan Çindən gələn yüklərin Mərkəzi Asiya marşrutu ilə daşınmasına müsbət təsir göstərməklə bərabər, həm də Süveyş kanalından keçən dənizyoluna alternativ nəqliyyat dəhlizinin formalaşdırılmasını şərtləndirir. Bütün bunlar isə son nəticədə ölkəmizin, həmçinin Zəngəzur dəhlizinin vacib nəqliyyat arteriyasına çevrilməsinə şərait yaradır. Burada səsləndirilən sonuncu məqamla bağlı bir tarixi faktı xatırlatmaq yerinə düşərdi. Belə ki, Süveyş kanalında “Evergreen” gəmisinin qəzaya uğraması nəticəsində gün ərzində Qərbə daşınan yüklər üzrə 5,1 milyard və şərqə daşınan yüklər üzrə 4,5 milyard olmaqla ümumilikdə 9,6 milyard dollar zərər yarandı.
Ümumilikdə dünya ticarətinin təqribən 12 faizinin bu kanal vasitəsilə həyata keçirildiyi nəzərə alınsa, alternativ nəqliyyat arteriyalarının, o cümlədən, Zəngəzur dəhlizi ilə Azərbaycanın Avrasiyanın nəqliyyat infrastrukturunda iqtisadi əhəmiyyəti barədə aydın təsəvvür yaranar. Zəngəzur dəhlizinin digər bir iqtisadi əhəmiyyəti isə Mərkəzi Asiya ölkələrinin bu yeni nəqliyyat dəhlizindən gələcəkdə istifadəsi ilə bağlıdır. Başqa sözlə, Zəngəzur dəhlizi “Aşqabad müqaviləsi” adı ilə tanınan anlaşmaya qoşulan ölkələrin Avropaya reinteqrasiyası üçün yeni perspektivləri şərtləndirir. Belə ki, sözügedən müqavilə Türkmənistan, Özbəkistan, Qazaxıstan, İran, Oman, Hindistan və Pakistan arasında Avrasiya regionunda nəqliyyat əlaqələrinin inkişafını gerçəkləşdirmək məqsədi daşıyır. Yeri gəlmişkən, adları çəkilən ölkələr vasitəsilə həyata keçirilən beynəlxalq yükdaşımaların Zəngəzur dəhlizindən Avrasiya bazarlarına çatdırılması Qarabağ regionunun iqtisadi potensialının artmasında xüsusi rol oynaya bilər. Göründüyü kimi, Zəngəzur dəhlizi böyük iqtisadi əhəmiyyət daşımaqla Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının, eləcə də Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvanın inkişafını sürətləndirməklə bərabər, ölkəmizin yerləşdiyi regionun, o cümlədən, Asiya və Avropanın iqtisadiyyatına inteqrasiyanı sürətləndirmək gücündədir. İqtisadçı-ekspert Samir Heydərov Zəngəzur dəhlizinin iqtisadi əhəmiyyəti barədə qəzetimizə açıqlamasında dedi: –Dəhlizin istər regional, istərsə də beynəlxalq əhəmiyyəti barədə geniş danışmaq olar. Lakin bu məsələdə Çin tərəfindən “Bir kəmər, bir yol” layihəsi çərçivəsində verə biləcəyi töhfə fonunda Zəngəzur dəhlizinin əhəmiyyətini qabartmaq istərdim. Belə ki, bu dəhliz region ölkələri arasında iqtisadi və ticari münasibətlərə müsbət təsir göstərməklə yanaşı, yaxın gələcəkdə Şərq–Qərb nəqliyyat dəhlizinə inteqrasiya edilməsi fonunda Avropa və Asiya qitələri arasında
önəmli ticarət marşrutu kimi diqqət mərkəzində saxlanılır. Çinin son illərdə artan iqtisadi nəqliyyat şəbəkəsinə yeni bir alternativlik baxımından Zəngəzur dəhlizi
mühüm önəm daşıyır. Bu alternativlik Çindən gələn malların Türkiyənin Şərq vilayətlərinə, oradan da Aralıq dənizi və ya İstanbul boğazları vasitəsilə Avropaya
daşınmasını təklif edir. Bu, həm də Türkiyənin, Çinin nəqliyyat yollarının diversifikasiya edilməsi strategiyalarına uyğundur. Bununla bağlı əvvəlcə onu qeyd edim ki, “Bir kəmər, bir yol” layihəsi Qərb və Şərq arasında yaradılacaq ticarət
nəqliyyat xəttinin diversifikasiyalaşmasında mühüm bir addımdır. Avropa İttifaqının (Aİ) Çin ilə olan ticarət əlaqələrinə nəzər yetirsək, bu aydın nəzərə çarpır. Son illərdə Qərb və Şərq arasındakı ticarət əlaqələri mənfi xarici təsirlərə baxmayaraq inkişaf edir.
Buna uyğun olaraq, Zəngəzur dəhlizinin bu ticarət xətti üzərində yerləşməsi və səmərəli nəqliyyat koridoru olması Azərbaycanın, o cümlədən, digər region ölkələrinin 600 milyard avroya çatan ticarət əlaqələrində pay sahibi olmağa imkan yaradır. Bundan əlavə, Aİ və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında ticarət əlaqələri 20–30 milyard avro ətrafında dəyişir. Təkcə bu göstərici Zəngəzur dəhlizinin region ölkələrinin ticarət əlaqələrində alternativ nəqliyyat dəhlizi olması ilə iqtisadi əhəmiyyət daşımasını deməyə əsas verir. Şimal və Cənub istiqamətlərində də Zəngəzur dəhlizi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, Azərbaycan və İran arasında realizə edilən Rəşt–Astaradəmir yolu xətti layihəsi Xəzər dənizi sahili boyunca Şimal–Cənub koridoru olaraq da tanınan Şimal–Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin bir hissəsidir. Belə ki, bu dəmir yolu nəqliyyat xəttinin birləşdirilməsi Şimal–Cənub dəhlizi üzrə ticarət dövriyyəsinin artmasını şərtləndirir. Dəhlizin implementasiyası isə öz növbəsində Qərb–Şərq və Şimal–Cənub ticarət xətləri üzrə bağlantının formalaşmasına və gücləndirilməsinə təsir göstərir.
“Ağdamın baş planı təsdiqləndi. Füzulinin, Cəbrayılın baş planlarının ilkin versiyası mənə təqdim edildi. İndi müfəssəl plan üzərində iş aparılır. Yaxın aylarda Füzuli və
Cəbrayıl şəhərlərinin baş planı ictimaiyyətə təqdim ediləcək. Zəngilan şəhərinin baş planının hazırlanması prosesinə artıq başlanmışdır. Bir neçə xarici şirkət, tanınmış
dünya səviyyəli şirkət öz təklifini verdi. İndi seçim aparılır. Eyni zamanda, əlbəttə ki, Qubadlı da, Laçın və Kəlbəcər də – o şəhərlər də yenidən qurulacaq. Yəni, bu boyda miqyaslı işi cəmi 8 ay ərzində görmək, doğrudan da, mən hesab edirəm ki, böyük qəhrəmanlıqdır.”
İlham ƏLİYEV
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
Xatırladaq ki, düşməndən təmizlənən torpaqlarda bərpa-quruculuq işlərinin sürətlə aparılması məqsədilə Azərbaycan Prezidentinin 2020-ci il 24 noyabr tarixli sərəncamı ilə yaradılan Əlaqələndirmə Qərargahı fəaliyyət göstərir. Buna görə də Qarabağda yaşayış məntəqələrinin salınması işləri sistemli və planlı şəkildə həyata keçirilir.
Hazırda Əlaqələndirmə Qərargahının nəzdində İdarələrarası mərkəz fəaliyyət göstərir. Sözügedən mərkəzin nəzdində isə 10-dan çox işçi qrupu mövcuddur. Bu qruplar demək olar ki, bərpa fəaliyyətinin bütün istiqamətlərini əhatə edir.
Qeyd edək ki, Ermənistanın 30 il ərzində işgal altında saxladığı yaşayış məntəqələrimiz vəhşiliyin qurbanı olub, şəhər və kəndlərimiz xarabalığa çevrilib. Bütün infrastruktur, o cümlədən, elektrik stansiyaları, yarımstansiyaları, ötürücü xətləri dagıdılaraq yerləyeksan edilib. Bu ərazilərdə enerji sistemindən əsər-əlamət belə qalmayıb, bütün enerji qurğuları sıradan çıxarılıb, düşmənin gücü çatıb apara bildiyi avadanlıqlar daşınıb, apara bilmədiyi isə ya partladılıb, ya da yandırılıb.
Dövlətimizin başçısı çıxışlarının birində bu barədə ətraflı bəhs edərək, işğaldan
təmizlənən torpaqlardakı yaşayış sahələrinin tamamilə dağılmış vəziyyətdə olduğunu bildirib: “Mənim azad olunmuş ərazilərə çoxsaylı səfərlərim olub və avtomobillə hərəkət edərkən 400-450 kilometr yolboyu yalnız dağıdılmış şəhər və kəndlər görünür.
Son altı ay ərzində mənim azad olunmuş ərazilərə bir çox səfərlərim olub, şəhər və
kəndlərin 90 faizi tamamilə dağıdılmış vəziyyətdədir. Həmin dağıntılar Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı baş verməyib. Bu şəhərləri bombardman etməklə bu hala salmaq mümkün olmazdı. Bunlar sonrakı dönəmdə baş verib. Əvvəlcə, onlar bizim inşa etdiyimiz evlərin və məktəblərin tikinti materiallarını, dam örtüklərini və pəncərələrini oğurlayırdılar. Daha sonra isə onlar işğal olunmuş torpaqlarda Azərbaycanın mədəni irsini silməyə çalışırdılar – işğal altındakı torpaqlarda 60-dan artıq məscid dağıdılıb”.
Prezident İlham Əliyevin müsahibədə vurğuladığı kimi, Əlaqələndirmə Qərargahının nəzarəti ilə bu ilin sonuna qədər azad edilən torpaqlarda – həm Qarabağda, həm Şərqi Zəngəzurda yeni elektrik xətləri, həmçinin ötürücü xətlər çəkiləcək, transformatorlar, yarımstansiyalar qurulacaq, elektrik stansiyaları istifadəyə veriləcək. Eyni zamanda, Kəlbəcər və Laçın rayonlarında məskunlaşan ermənilərin həmin əraziləri möhlətverilmə müddəti başa çatandan sonra tərk edərkən, yandırıb dağıtdıqları 12 su elektrik stansiyası da yenidən bərpa olunacaq: “Bu, əsas məsələdir. Çünki bu, olmasa, heç bir inkişafdan söhbət gedə bilməz. İlin sonuna qədər planlaşdırılır ki, tam yekunlaşdıraq. Amma, əlbəttə ki, bundan sonra dediyim kimi, “yaşıl enerji” layihəsi icra ediləcək. Artıq bir xarici şirkət tərəfindən maraq göstərilib. 200 meqavatlıq günəş elektrik stansiyasının xarici şirkətin vəsaiti hesabına tikintisi ilə bağlı razılığa gəldik. Bu, çox gözəl, önəmli hadisədir…”.
Hazırda işğaldan azad edilən ərazilərdə elektrik təsərrüfatının qurulması ilə yanaşı, yol infrastruk-turunun da bərpası diqqət mərkəzində saxlanılır. Müharibədən sonra bu istiqamətdə başlanan işlər bu gün sürətlə davam etdirilir. Bərdə–Ağdam avtomobil yolu tikilir, Zəfər yoluna asfalt döşənməsinin sentyabr ayında yekunlaşması nəzərdə tutulur. Paralel olaraq Füzuli-Şuşa, Horadiz-Ağbənd yolları çəkilir. Zəngilan-Qubadlı-Laçın,eyni zamanda, Füzuli-Hadrut, Füzuli-Cəbrayıl yollarının tikintisi də sürətlə aparılır.
Bütün bunlarla bərabər, Kəlbəcərə rahat çatmaq üçün Göygöldən Ömər aşırımı üzrə yolun çəkilişi də diqqətdə saxlanılır. Yeri gəlmişkən, Göygöl və Kəlbəcər rayonlarını birləşdirən Toğanalı-Kəlbəcər-İstisu avtomobil yolunun layihə uzunluğu 80,7 kilometr təşkil edir. Dövlət başçısının tapşırığına əsasən, avtomobil yolu Qarabağın inkişaf planı nəzərə alınmaqla 2-4 hərəkət zolaqlı olmaqla 1-ci və 2-ci texniki dərəcəyə uyğun olaraq inşa edilir. Layihənin keçdiyi ərazinin sərt dağlıq və qayalıq relyefinin olmasını nəzərə alaraq, yolun əsas hissəsinin II texniki dərəcəyə uyğun, yəni hərəkət hissəsinin 2 zolaqdan, yoxuşlarda isə əlavə zolaq verilməklə tikintisi nəzərdə tutulub. Tunel və körpü olan hissələrdə isə 1-ci texniki dərəcəyə uyğun 4 hərəkət zolağının inşası planlaşdırılır. Yeni inşa edilən yol boyunca layihəyə uyğun suların ötürülməsini təmin etmək məqsədilə ümumi uzunluğu 2575 metr olan 103 dairəvi boru, həmçinin zəruri olan yerlərdə ümumi uzunluğu 450 metr olan 5 yeni avtomobil körpüsünün inşası işləri də icra olunacaq. Toğanalı-Kəlbəcər-İstisu avtomobil yolu başlanğıcını Göygöl rayonunun Toğanalı kəndindən götürməklə işğaldan azad edilmiş Kəlbəcər rayonunun ərazisindən keçir. Bu üzdən sözügedən rayonun bir-çox yaşayış məntəqələri ilə yanaşı rayon mərkəzinə və məşhur İstisu ərazisinə qədər rahat gediş-gəlişi təmin edəcək.
Susmayan tarix: Zəngəzur həqiqətləri
Hazırda düşməndən təmizlənən ərazilərimizdə üç aeroport tikilir. Artıq Füzuli hava limanının tikintisi sürətlə aparılır. Bu hava limanı xarici turistlərlə yanaşı, Azərbaycan vətəndaşlarının da daha qısa zamanda və sərfəli şəkildə Qarabağı ziyarət etməsinə imkan verəcək. Liman 1 saat ərzində 200 sərnişinə xidmət etmək imkanına malik olacaq. Onun payız aylarında ilk uçuşları həyata keçirəcəyi gözlənilir.
Qarabağda reallaşan infrastruktur layihələri beynəlxalq yükdaşımalar baxımından da mühüm önəm daşıyır. Hazırda Füzulidə Horadiz şəhəri ilə Zəngilan rayonunu birləşdirən dəmiryol xəttinin inşası davam etdirilir. Bu dəmiryol xətti də Zəngəzur
dəhlizinə inteqrasiya olunacaq. Başqa sözlə, Qarabağda formalaşan nəqliyyat infrastrukturunun, o cümlədən, Azərbaycanda reallaşmış nəqliyyat sisteminin işğaldan azad olunan ərazilər vasitəsilə beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinə inteqrasiyası mümkün olacaq. Zəngəzur dəhlizi Şərq-Qərb beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinə qovuşacaq. Nəticədə,Füzuli rayonunda formalaşan infrastruktur beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinə inteqrasiya olunmaqla daha çox yük və sərnişindaşımalar imkanı əldə edəcək.
Prezident İlham Əliyev müsahibəsində bildirib ki, Qarabağda bütün bərpa-quruculuq işləri Azərbaycanın öz maliyyə gücü ilə, heç bir yerdən maddi yardım almadan reallaşdırılır. Düzdür, dövlətimizin başçısının qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan tərəfindən xarici şirkətlər dəvət olunublar. Amma onlar podratçı qismində fəaliyyət göstərirlər.
Bütün vəsait dövlət büdcəsindən xərclənir: “Dövlət büdcəsi üçün bu, böyük yükdür. Təbiidir, amma biz bunu edirik, edəcəyik. Dediyim kimi, Qarabağı və Şərqi Zəngəzuru cənnətə çevirəcəyik”. Prezident İlham Əliyev “CNN Türk” kanalına müsahibəsində bununla bağlı deyib:
“Ancaq qayıdış üçün bizə zaman lazımdır. Çünki 30 il ərzində ermənilər o yerləri dağıdıblar və bu gün oranı bərpa etmək, əlbəttə ki, vaxt tələb edir. Bizim burada əsasrəqibimiz zamandır. Çünki Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun bərpası üçün kifayət qədər maliyyə vəsaiti toplanıb və səfərbər olunub. Amma bizim əsas rəqibimiz zamandır və hər kəs anlamalıdır ki, burada da zamana ehtiyac var. Lakin biz vətəndaşlarımızı ən qısa müddət ərzində qaytaracağıq. Birinci pilot layihə artıq gerçəkləşir, Zəngilan rayonunda 3 kəndi birləşdirən bir layihə bu ilin sonuna, ya da ki, gələn ilin əvvəlinə hazır olacaqdır. Bu yaxınlarda yenə də bir neçə kəndin planı mənə təqdim edildi. təsdiqləndi. Yaxın gələcəkdə o kəndlərin də layihələri icra ediləcək və tədricən biz insanları o bölgələrə qaytaracağıq”.
Dövlətimizin başçısının müsahibədə qeyd etdiyi Zəngilan rayonunun Üçüncü Ağalı kəndində “Ağıllı kənd” layihəsinin icrası hazırda sürətlə aparılır. Layihə əsasən 5
komponent-yaşayış, istehsal, sosial xidmətlər, ”Ağıllı kənd təsərrüfatı” və alternativ enerji sahələri üzrə reallaşdırılır. İnşa ediləcək 200 evdən ibarət kəndin enerjiyə olan tələbatı yalnız alternativ enerji mənbələrindən əldə olunacaq.
Erməni işğalından azad olunmuş digər ərazilərdə də “Ağıllı şəhər” və “Ağıllı kənd” konsepsiyalarının icrası nəzərdə tutulur. “Ağıllı kənd” texnologiyalarının tətbiqi həmin ərazilərdə sosial innovasiyaların, kiçik sahibkarlığın inkişafına da şərait yaradacaq və Qarabağ regionunun həm də texnoloji innovasiya-startap mərkəzi kimi cəlbediciliyini artıracaq.
Yeri gəlmişkən, “Ağıllı kənd” və “Ağıllı şəhər” layihələri bir çox ölkələrdə və şəhərlərdə icra olunur. Bunlara misal olaraq Sinqapur, London, Nyu-York və Amsterdam kimi şəhərləri misal gətirmək olar. Bu şəhərlər, həm də turizm mərkəzlərindən biridir. Bu da o deməkdir ki, “Ağıllı kənd” və “Ağıllı şəhər” layihələri gələcəkdə Qarabağın gözəl guşələrinin dünyada daha da tanıdılmasına kömək edəcək.
“Ağıllı kənd” və “Ağıllı şəhər” layihələri, həmçinin texnologiyalara əsaslandığı üçün texnoloji investorların da bölgəyə cəlb edilməsinə, startapların yaradılmasına və ən əsası isə burada yaradılacaq aqroparkların və texnoparkların inteqrasiya olunmasına gətirib çıxaracaq. Bu isə, öz növbəsində, Qarabağ iqtisadiyyatını ölkə iqtisadiyyatına inteqrasiya edəcək və regionda baş verə biləcək bütün dəyişikliklərə müsbət töhfəsini verəcək.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 7 iyul 2021-ci il tarixli “Azərbaycan Respublikasında iqtisadi rayonların yeni bölgüsü haqqında” Fərmanı ilə Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu yaradılmışdır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev demişdir: “İyulun 7-də imzaladığım Fərman əsasında Qarabağ iqtisadi zonası yaradıldı, vəssalam. Bütün Qarabağa aid olan rayonlar orada birləşib. Şərqi Zəngəzur iqtisadi zonası yaradılıb. İndi Ermənistanda bu məsələ ilə bağlı isterikaya qapılırlar. Buna ehtiyac yoxdur, Şərqi Zəngəzur bizim tarixi torpağımızdır, Qərbi Zəngəzur bizim tarixi torpağımızdır. Biz tarixi unuda bilmərik. Kiminsə siyasi maraqlarının girovuna çevrilə bilmərik. Gəlsinlər, açsınlar tarixi sənədləri, xəritələri, baxsınlar, sovet hökuməti Zəngəzuru nə vaxt Azərbaycandan qoparıb Ermənistana verib. Yəni, biz deyək ki, bu, olmayıb? Nəyə görə? Biz həqiqəti deyirik. Bizim dədəbaba torpağımızdır: bütün Zəngəzur – Şərqi və Qərbi Zəngəzur. İndi Ermənistanda deyirlər ki, İlham Əliyev ərazi iddiası ilə çıxış edir. Əgər Şərqi Zəngəzur varsa, deməli Qərbi Zəngəzur da var. Bəli, Qərbi Zəngəzur bizim dədə-baba torpağımızdır. Demişəm ki, biz oraya qayıtmalıyıq. Bunu hələ on il bundan əvvəl demişəm. Mənim çıxışlarım hamısı mətbuatda var. Demişəm ki, bizim dədə-baba torpağımızdır, biz oraya qayıtmalıyıq və qayıdacağıq və qayıdırıq. Heç kim bizi dayandıra bilməz. Mütləq qayıdacağıq, çünki bunun başqa yolu yoxdur”. Zəngəzur Azərbaycanın Qubadlı, Laçın, Zəngilan rayonlarını, indiki Ermənistanın Qafan, Gorus, Sisyan və Meğri rayonlarının ərazilərini əhatə edir. Zəngəzur coğrafi anlayış mənasında bütöv bir zonanı əhatə edən inzibati ərazi bölgüsünün adı kimi XIX əsrin ortalarında işlənsə də, Zəngəzur coğrafi məfhumuna hələ XVI əsrdə rast gəlinir. 1593-cü ildə tərtib edilmiş “Urud və İsgəndər qalası livalarının müfəssəl dəftəri”nə görə məskun və qeyri-məskun yerlərin adları” tarixi sənəddə “Zəngəzur nahiyəsi” adında nahiyə ayrıca olaraq göstərilmişdir. XIX əsrin 20-ci illərində Azərbaycan Rusiya tərəfindən işğal olunduqdan sonra inzibati ərazi vahidlərinin adları dəyişdirilmiş, quberniyalar və quberniyalara tabe olan qəzalar yaradılmışdır. Zəngəzur ərazisi Zəngəzur qəzası adı ilə Azərbaycanın Gəncə (Yelizavetpol) quberniyasının inzibati ərazi vahidliyinə daxil edilmişdir və bununla Zəngəzurun Azərbaycan tarixi ərazisi olduğunu təsdiq etmiş olur. 28 may 1918-ci ildə yaradılan Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə də Zəngəzur inzibati vahid kimi Gəncə (Yelizavetpol) quberniyasının Zəngəzur qəzası adı ilə ADR-in ərazisinə daxil edilmişdir.
Aqil Əsgərov
Bakı 25 saylı Mediasiya Təşkilatın rəhbəri
Gundelik.az
