Bəşər tarixinin səhifələrini vərəqlədikcə görürük ki, insanlıq təkcə tərəqqə və inkişaf yolu keçməyib, eyni zamanda münaqişələr, fikir ayrılıqları və qarşıdurmalarla da üzləşib. Uzun əsrlər boyunca insanlar problemləri güc yolu ilə həll etməyə çalışıblar. Lakin zamanın sınağı göstərdi ki, güc münaqişələri susdura bilər, amma onları həll etmir. Həqiqi həll isə insanın düşüncəsində, dialoqunda və anlaşmaq iradəsində gizlidir.
Məhz bu düşüncə sivil dünyanın ən mühüm kəşflərindən biri olan mediasiya anlayışını formalaşdırdı. Mediasiya münaqişəni qarşıdurmadan dialoqa, qalibiyyət iddiasından isə qarşılıqlı razılığa aparan müdrik bir yol kimi cəmiyyətlərdə getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır.
Münaqişənin fəlsəfəsi, dialoqun gücü və mediasiyanın insan münasibətlərinə gətirdiyi yeni düşüncə haqqında Gundelik.az mediator Ramin İsayevlə fəlsəfi söhbət edib.
İnsanlıq tarixində münaqişələr çox olub. Sizcə, insanın gücdən dialoqa keçməsi hansı düşüncə mərhələsinin nəticəsidir?
İnsan cəmiyyəti yaranandan bəri mübahisələr və anlaşılmazlıqlar həyatın ayrılmaz hissəsi olub. Tarixin müxtəlif dövrlərində insanlar bu münaqişələri çox zaman güc yolu ilə həll etməyə çalışıblar. Lakin zaman keçdikcə aydın oldu ki, güc münaqişəni bitirmir, əksinə onu daha da dərinləşdirir.
Sivil düşüncə məhz bu həqiqəti qəbul etdikdən sonra formalaşdı. İnsanlar anladılar ki, problemlərin həlli üçün ən güclü vasitə zor deyil, düşüncə və dialoqdur. Bu anlayışın nəticəsi olaraq da mediasiya kimi humanist mexanizm meydana gəldi.
Bəzən deyirlər ki, münaqişə insan təbiətinin qaçılmaz hissəsidir. O halda mediasiya bu təbiətin hansı tərəfinə müraciət edir?
Mediasiya insanın ən müdrik tərəfinə – anlaşmaq və dinləmək bacarığına müraciət edir.
Mediasiya mübahisə edən tərəflərin üçüncü, neytral və müstəqil bir şəxsin – mediatorun köməyi ilə dialoq quraraq ortaq həll yolu tapması prosesidir. Bu prosesdə əsas məqsəd qalib tapmaq deyil, anlaşma əldə etməkdir. Yəni mediasiya insanın rəqabət instinktinə deyil, onun əməkdaşlıq və qarşılıqlı anlayış qabiliyyətinə güvənir.
Mediasiyanın fəlsəfəsini bir cümlə ilə ifadə etməli olsanız, bu cümlə necə səslənərdi?
Mediasiyanın əsas fəlsəfəsi çox sadədir, amma çox güclü bir düşüncəyə əsaslanır:
“Qalib tərəf yox, razı tərəflər olmalıdır.”
Çünki münaqişədə bir tərəfin qalib, digərinin məğlub olması problemi həll etmir. Əsl həll yolu hər iki tərəfin öz maraqlarını qoruyaraq razılaşma əldə etməsidir.
Müasir dövlətlərin mediasiyanı dəstəkləməsinin səbəbi yalnız hüquqi deyil, həm də sosial amillərlə bağlıdır. Siz bunu necə izah edərdiniz?
Tamamilə doğrudur. Mediasiya təkcə hüquqi mexanizm deyil, həm də sosial və mədəni dəyərdir. Müasir dövlətlər mediasiyanı dəstəkləyirlər, çünki bu mexanizm:
vaxt və resurslara qənaət edir
tərəflər arasında münasibətləri qoruyur
daha humanist və çevik həll yolu təqdim edir
cəmiyyətdə hüquqi mədəniyyətin formalaşmasına töhfə verir
Bu baxımdan mediasiya sadəcə mübahisə həlli üsulu deyil, həm də sivil düşüncə tərzidir.
Məhkəmə ilə mediasiya arasında ən fundamental fərq nədir?
Ən əsas fərq qərarın kim tərəfindən verilməsidir.
Məhkəmədə qərarı hakim verir və tərəflər həmin qərara tabe olurlar. Mediasiyada isə qərarı tərəflər özləri qəbul edirlər. Mediator yalnız prosesi idarə edir, dialoq qurmağa kömək edir.
Bu isə insanlara məsuliyyət, qarşılıqlı hörmət və dialoq mədəniyyətini öyrədir.
Sizcə, insan üçün daha çətin olan nədir: qalib gəlmək, yoxsa razılaşmağı bacarmaq?
Məncə, razılaşmağı bacarmaq daha böyük güc tələb edir. Çünki qalib gəlmək bəzən güc və ya imkan məsələsidir. Amma razılaşmaq üçün insanın dinləməyi, anlayışı və empatiyanı bacarması lazımdır. Əslində əsl güc də məhz buradadır. Əsl güc qalib gəlmək deyil, razılaşmağı bacarmaqdır.
Söhbətimizin sonunda mediasiyanı bir fikir və ya metafora ilə ifadə etməli olsanız, necə təsvir edərdiniz?
Mediasiya mənim üçün münaqişədən anlaşmaya aparan körpüdür. Bu körpü insanlara göstərir ki, problemləri güclə deyil, düşüncə, səbir və dialoqla həll etmək mümkündür. Çünki mediasiya sivil dünyanın münaqişələrə verdiyi ən müdrik cavablardan biridir.
Mediasiya – gücün deyil, ağılın qalib gəldiyi sivil dünyanın ən böyük kəşfidir.
