Müasir hüquq sistemində mübahisələrin sülh yolu ilə həlli mexanizmləri getdikcə daha böyük aktuallıq qazanır. Qanunvericiliklə təsbit olunan mediasiya institutu artıq təkcə alternativ prosedur deyil, həm də cəmiyyətdə dialoq və barış mədəniyyətinin formalaşmasına xidmət edən mühüm platforma kimi dəyərləndirilir. Bu baxımdan mediasiya mədəniyyətinin məhkəmə təfəkkürünə və hüquqi münasibətlərə təsiri xüsusi maraq doğurur.
Gundelik.az-ın suallarını cavablandıran peşəkar mediator —Xəlil Süleymanlı mediasiya mədəniyyətinin məhkəmə düşüncə modelində yaratdığı ilkin dəyişikliklərdən, tərəflərin psixoloji yanaşmasında müşahidə olunan yeniliklərdən və bu institutun uzunmüddətli perspektivdə cəmiyyətə vəd etdiyi hüquqi-sosial üstünlüklərdən bəhs edir. Müsahibədə “Mediasiya mədəniyyətinin məhkəmə təfəkküründə yaratdığı ilkin dəyişikliklər” ə dair mövzular və umimilikdə mediasiyanın yalnız hüquqi prosedur deyil, həm də dəyərlər sisteminə çevrilməsi məsələləri ətraflı təhlil olunur.
Mediasiya mədəniyyəti məhkəmə təfəkküründə hansı ilkin dəyişikliklərə səbəb olur?
— Mediasiya mədəniyyəti ilk növbədə ənənəvi “qalib–məğlub” düşüncə modelini transformasiya edir. Klassik məhkəmə yanaşmasında tərəflərdən birinin hüquqi baxımdan üstün mövqe qazanması əsas məqsəd kimi qəbul olunur. Mediasiya isə “hər iki tərəf üçün məqbul və balanslaşdırılmış həll” prinsipini ön plana çəkir. Bu yanaşma hüquqi münasibətlərdə qarşıdurma ritorikasını zəiflədir, konstruktiv dialoq və əməkdaşlıq mühitinin formalaşmasına zəmin yaradır. Nəticədə hüquq sistemi yalnız qərar çıxaran mexanizm deyil, eyni zamanda barış və anlaşma platforması kimi dəyərləndirilir.
Bu dəyişiklik məhkəmə sisteminin fəaliyyət prinsipinə necə təsir göstərir?
— Mediasiya institutunun tətbiqi məhkəmələrin iş yükünün azalmasına və mübahisələrin daha operativ, səmərəli şəkildə həllinə şərait yaradır. Tərəflər artıq yalnız məhkəmə qərarını gözləyən passiv subyektlər deyil, mübahisənin həllində birbaşa iştirak edən aktiv tərəflərə çevrilirlər. Bu isə hüquqi prosesin demokratikləşməsinə, tərəflərin məsuliyyət hissinin artmasına və hüquqi mədəniyyətin dialoq əsaslı inkişafına təkan verir. Eyni zamanda, məhkəmə instansiyaları daha mürəkkəb və presedent xarakterli işlərə fokuslana bilir.
Tərəflərin psixoloji baxışında hansı yeniliklər müşahidə olunur?
— Mediasiya prosesində ən mühüm dəyişiklik qarşı tərəfin “rəqib” deyil, “danışıqlar tərəfdaşı” kimi qəbul edilməsidir. Bu yanaşma emosional gərginliyi azaldır, qarşılıqlı hörmət və empatiyanın formalaşmasına kömək edir. Tərəflər öz maraq və ehtiyaclarını daha açıq ifadə etmə imkanı qazanır, kompromis mədəniyyəti güclənir. Xüsusilə ailə və biznes münasibətlərində mediasiya mövcud əlaqələrin tamamilə qırılmasının qarşısını alır və gələcək əməkdaşlıq üçün sağlam zəmin yaradır.
Hüquqşünaslar və hakimlər üçün mediasiya mədəniyyəti hansı yenilikləri gətirir?
— Mediasiya hüquqşünaslardan və hakimlərdən yalnız normativ hüququn tətbiqini deyil, həm də barışdırıcı və maarifləndirici funksiyanın icrasını tələb edir. Bu mədəniyyət çərçivəsində hüquqi arqumentlərlə yanaşı, sosial ədalət prinsipi və tərəflərin real maraqları da nəzərə alınır. Hakim və hüquqşünasların rolu təkcə qərarvermə ilə məhdudlaşmır, onlar eyni zamanda tərəfləri sülh yolu ilə həll imkanlarına istiqamətləndirən aktorlara çevrilirlər. Bu isə hüququn daha humanist və çevik tətbiqinə şərait yaradır.
Sizin fikrinizcə, mediasiya mədəniyyəti uzunmüddətli perspektivdə cəmiyyətə nə vəd edir?
— Uzunmüddətli perspektivdə mediasiya mədəniyyəti cəmiyyətdə dialoq, qarşılıqlı anlayış və barış prinsiplərinin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Mübahisələr destruktiv qarşıdurma kimi deyil, idarəolunan və həll edilə bilən hüquqi vəziyyət kimi qəbul olunur. Bu yanaşma hüquqi sabitliyin güclənməsinə, sosial harmoniyanın qorunmasına və vətəndaş məmnuniyyətinin artmasına səbəb olur. Nəticə etibarilə mediasiya, hüquqi dövlət prinsiplərinin möhkəmlənməsinə və vətəndaş cəmiyyətinin inkişafına töhfə verən mühüm institusional mexanizm kimi çıxış edir.
Gundelik.az
