Müasir dövrdə qlobal siyasi proseslərdə baş verən dərin transformasiyalar Cənubi Qafqaz regionunun strateji əhəmiyyətini daha da ön plana çıxarır. Böyük güclər arasında artan geosiyasi rəqabət, enerji və nəqliyyat dəhlizləri uğrunda mübarizə, eləcə də informasiya müharibəsinin intensivləşməsi region ölkələri üçün həm yeni imkanlar, həm də ciddi çağırışlar yaradır. Bu mürəkkəb proseslər fonunda Azərbaycanın milli maraqlarının qorunması və balanslı xarici siyasət kursunun davam etdirilməsi xüsusi aktuallıq kəsb edir.
Məhz bu mühüm mövzular ətrafında Gundelik.az saytının suallarını peşəkar politoloq Rəşad Bayramov cavablandırıb. Müsahibədə növbəti 5–10 ildə Cənubi Qafqaz üçün mümkün geosiyasi ssenarilər, Azərbaycanın dəyişən dünya düzənində atmalı olduğu strateji addımlar, eləcə də qlobal informasiya müharibəsinin region ölkələri üçün yaratdığı risklər ətraflı və analitik şəkildə təhlil olunur.
Növbəti 5–10 ildə Cənubi Qafqaz üçün əsas geosiyasi ssenarilər nələr ola bilər?
— Hər kəsin razılaşacağı kimi, Cənubi Qafqaz regionu özünün strateji coğrafi mövqeyi, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin qovşağında yerləşməsi, enerji resursları və etnik-mədəni müxtəlifliyi ilə geosiyasi maraqların kəsişdiyi mühüm bir bölgədir. Bu xüsusiyyətlər regionu beynəlxalq güclərin daim diqqət mərkəzində saxlayır. Məhz bu baxımdan qarşıdakı 5–10 il ərzində Cənubi Qafqaz üçün bir neçə əsas geosiyasi ssenarinin formalaşması mümkündür və bu ssenarilər həm daxili siyasi proseslərdən, həm də qlobal güc balansındakı dəyişikliklərdən asılı olacaq.
Ən müsbət ssenari real sülh və sabitliyin təmin olunmasıdır. Bu halda region ölkələri arasında iqtisadi inteqrasiya dərinləşə, Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan arasında enerji, nəqliyyat və ticarət sahələrində əməkdaşlıq genişlənə bilər. Azərbaycanın “Şimal–Cənub” və “Şərq–Qərb” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri üzrə mövqeyinin güclənməsi, Ermənistanla münasibətlərin normallaşması və Gürcüstanın regional iqtisadi inteqrasiyada fəal iştirakı regionda sabitliyin möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər. Bu ssenari, əsasən, Rusiyanın proseslərə müdaxilə etməməsi və ABŞ ilə Avropa İttifaqının iqtisadi-investisiya dəstəyinin artması fonunda mümkün görünür.
Lakin Rusiyanın region üzərində təsir imkanlarını qoruyub saxlamaq istəyi davam edərsə, periodik gərginliklərin yaranma ehtimalı da yüksələcək. Xüsusilə Rusiya–Ukrayna müharibəsinin Moskvanın maraqları çərçivəsində dayanması halında Kremlin Cənubi Qafqazda daha fəal siyasət yürütməsi istisna edilmir. Bu isə regionda təsir uğrunda mübarizə aparan beynəlxalq aktorların — ABŞ, Avropa İttifaqı, eləcə də regional oyunçular olan Türkiyə və İranın — proseslərə daha aktiv şəkildə qoşulmasına səbəb ola bilər. Nəticə etibarilə, güclərarası rəqabət daha gərgin xarakter ala, iqtisadi layihələrin icrası və tranzit axınları üçün qeyri-müəyyənlik yarada bilər.
Eyni zamanda Azərbaycanın enerji ixracı və tranzit potensialı artdıqca, bu amil region ölkələri üçün həm iqtisadi üstünlük, həm də geosiyasi nüfuz məsələsini aktuallaşdırır. Alternativ nəqliyyat dəhlizlərinin formalaşması, enerji bazarlarında baş verən dəyişikliklər və artan rəqabət regionda strateji prioritetlərin yenidən müəyyənləşdirilməsini zəruri edir. Ümumilikdə, qarşıdakı illərdə Cənubi Qafqaz üçün əsas ssenarilər sabit inteqrasiya, davam edən gərginliklər, böyük güclərin rəqabəti və enerji-nəqliyyat liderliyi uğrunda mübarizə kontekstində cərəyan edə bilər.
Azərbaycan dəyişən dünya düzənində öz milli maraqlarını qorumaq üçün hansı əsas strateji addımları atmalıdır?
— Dəyişən qlobal və regional geosiyasi şərait Azərbaycanın milli maraqlarının qorunması baxımından çevik və çoxşaxəli strategiyanın həyata keçirilməsini zəruri edir. Qlobal enerji bazarlarında baş verən dəyişikliklər, regional tranzit dəhlizlərinin əhəmiyyətinin artması, eləcə də Rusiya–Ukrayna müharibəsi kimi proseslər ölkəmizin maraqlarına birbaşa təsir göstərir.
Bu baxımdan əsas strateji addımlardan biri enerji və tranzit infrastrukturunun diversifikasiyasıdır. Azərbaycan bu gün öz enerji resursları və strateji coğrafi mövqeyi ilə beynəlxalq bazarlara açılan mühüm tranzit qovşağı kimi qəbul olunur. “Şimal–Cənub” və “Şərq–Qərb” dəhlizləri Avropa ilə Asiya arasında ticarət əlaqələrinin genişlənməsinə xidmət edir. Yeni marşrutların formalaşdırılması, ixrac bazarlarının şaxələndirilməsi və enerji təhlükəsizliyi mexanizmlərinin gücləndirilməsi milli maraqların qorunmasının əsas vasitələrindəndir. Bu addımlar həm iqtisadi sabitliyi möhkəmləndirir, həm də Azərbaycanın regional nüfuzunu artırır.
Digər mühüm istiqamət balanslı xarici siyasətin davam etdirilməsidir. Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlıq, Rusiya ilə praqmatik və ölçülü təhlükəsizlik dialoqu, Qərb ölkələri ilə iqtisadi və siyasi əməkdaşlıq Azərbaycanın manevr imkanlarını genişləndirir. Eyni zamanda Çin və digər Asiya ölkələri ilə iqtisadi və investisiya əlaqələrinin gücləndirilməsi qlobal enerji və infrastruktur layihələrində iştirak baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Milli maraqların qorunması müdafiə qabiliyyətinin və kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsini də zəruri edir. Müasir geosiyasi şəraitdə hərbi hazırlıqla yanaşı, informasiya və kibertəhlükəsizlik sahəsində güclü mexanizmlərin yaradılması strateji əhəmiyyət daşıyır. Rəqəmsal transformasiya və informasiya müharibələrinə qarşı hazırlıq bu baxımdan prioritet istiqamətlərdəndir.
Bununla yanaşı, regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi və qarşılıqlı etimadın təşviqi postmünaqişə dövründə Azərbaycan üçün mühüm strateji amildir. Nəqliyyat, enerji və ticarət sahələrində birgə layihələr regionda sülh və sabitliyin möhkəmlənməsinə, eyni zamanda xarici müdaxilələrin minimuma endirilməsinə imkan yaradır.
Qlobal informasiya müharibəsi və ictimai rəyin formalaşdırılması region ölkələri üçün nə dərəcədə təhlükəlidir?
— Qlobal informasiya müharibəsi və ictimai rəyin manipulyasiyası müasir geosiyasətin və strateji təhlükəsizlik anlayışının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Xüsusilə Cənubi Qafqaz kimi həssas regionlar üçün bu proseslər həm daxili sabitliyə, həm də beynəlxalq mövqelərə ciddi təsir göstərir.
Hazırda informasiya müharibəsi xarici aktorlar tərəfindən region ölkələrinin daxili siyasi proseslərinə təsir aləti kimi geniş şəkildə istifadə olunur. Sosial media platformaları, xəbər agentlikləri və onlayn resurslar vasitəsilə yayılan dezinformasiya və manipulyativ məlumatlar ictimai rəyin yanlış istiqamətdə formalaşmasına səbəb olur. Bu isə seçkilərə müdaxilə, sosial gərginliklərin artması və milli konsensusun zəifləməsi kimi risklər yaradır.
Bundan əlavə, informasiya müharibəsi regional münaqişələrin dərinləşdirilməsi üçün də istifadə edilir. Sərhəd məsələləri, etnik və dini fərqliliklər, eləcə də iqtisadi gərginliklər məqsədli informasiya kampaniyaları vasitəsilə şişirdilir və bu, regional təhlükəsizlik mühitini daha da mürəkkəbləşdirir. Dezinformasiya, eyni zamanda, investorların qərarlarına təsir göstərərək enerji və infrastruktur layihələri üzrə maliyyə risklərini artırır.
Bu səbəbdən region ölkələri informasiya müharibəsinə qarşı sistemli və institusional yanaşma formalaşdırmalıdır. İctimai rəyin obyektiv, dəqiq və operativ informasiya əsasında formalaşdırılması artıq milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib. İnformasiya müharibəsinə qarşı milli strategiyaların hazırlanması və qabaqlayıcı tədbirlərin həyata keçirilməsi region dövlətləri üçün prioritet istiqamət olmalıdır.
Gundelik.az
AYNUR TURAN
