Müasir hüquqi münasibətlər sistemində mübahisələrin sülh yolu ilə həlli mexanizmləri getdikcə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan mediasiya institutu tərəflər arasında dialoqun qurulması, qarşılıqlı anlaşmanın təmin edilməsi və məhkəmələrin yükünün azaldılması baxımından mühüm rol oynayır. Peşəkar mediator Mahir Əliyevin Gundelik.az – a verdiyi müsahibədə mediasiyanın yaranma zərurəti, hüquqi sistemdəki yeri və cəmiyyət üçün əhəmiyyəti ətraflı şəkildə şərh olunur.
Müsahibəni təqdim edirik.
Cəmiyyətimizdə “haqlı çıxmaq” istəyi mediasiya mədəniyyətinin inkişafına mane olurmu?
– Uzun illər ərzində mübahisələrin həllində əsas və bəzən yeganə vasitə məhkəmə mexanizmi olub. Hüquqi baza mövcud olsa da, tərəflər arasında qarşılıqlı anlaşma və dialoq mühiti formalaşmır, nəticədə münaqişələr dərinləşirdi. Məhz bu ehtiyac mediasiya institutunun yaranmasına zəmin yaratdı. Mübahisələrin hökm yolu ilə deyil, qarşılıqlı razılaşma əsasında həllini nəzərdə tutan mediasiyanın mahiyyəti, məqsədi və cəmiyyətdəki rolu barədə mediasiya üzrə mütəxəssis ilə söhbət etdik.
“Qanun var idi, dialoq yox idi” ifadəsi mediasiyanın yaranma səbəbini necə xarakterizə edir?
– Bu ifadə mediasiyanın mahiyyətini olduqca dəqiq əks etdirir. Uzun müddət hüquqi mexanizmlər mövcud olsa da, mübahisə tərəfləri arasında real ünsiyyət qurulmurdu. Məhkəmə hüquqi qərar verirdi, lakin bu qərar çox zaman tərəflər arasındakı münasibətlərin ya tamamilə pozulması, ya da daha da gərginləşməsi ilə nəticələnirdi. Mediasiya məhz bu dialoq çatışmazlığından doğan ehtiyacın məhsuludur.
Mediasiya yaranmazdan əvvəl əsas boşluq nədən ibarət idi?
– Əsas boşluq insan amilinin yetərincə nəzərə alınmaması idi. Məhkəmə prosesi hüquqi baxımdan haqlı tərəfi müəyyən etsə də, mübahisənin psixoloji, sosial və emosional tərəflərini əhatə etmir. Nəticədə tərəflər formal olaraq qalib gəlsələr belə, daxili narazılıq hissi qalırdı. Mediasiya bu boşluğu doldurmaq məqsədilə formalaşıb.
Mediasiya məhkəməyə alternativdir, yoxsa onu tamamlayan mexanizmdir?
– Mediasiya məhkəməyə alternativ deyil, onu tamamlayan mexanizmdir. O, mübahisəni məhkəmə mərhələsinə çatmadan, daha çevik və səmərəli şəkildə həll etməyə imkan yaradır. Əgər mediasiya prosesində razılaşma əldə olunmazsa, tərəflərin məhkəməyə müraciət etmək hüququ tam şəkildə qorunur. Bu baxımdan mediasiya hüquqi sistemi zəiflətmir, əksinə, onun yükünü azaldır.
Mediasiya cəmiyyətə nə qazandırdı?
– Mediasiya vətəndaşlara öz mübahisələrinin həllində aktiv iştirak imkanı verdi. Artıq qərar kənardan diktə edilmir, tərəflər öz razılaşmalarını özləri formalaşdırırlar. Bu yanaşma vaxt itkisinin azalmasına, emosional gərginliyin minimuma enməsinə və sosial münasibətlərin qorunmasına xidmət edir.
Mediasiya haqqında qanunun qəbulu hansı zərurətdən irəli gəldi?
Praktikada məhkəmələrin həddindən artıq yüklənməsi, proseslərin uzun çəkməsi və tərəflərin narazılıq səviyyəsinin artması bu zərurəti yaratdı. Dövlət səviyyəsində dərk olundu ki, hər bir mübahisənin məhkəmə zalında həlli optimal deyil. Mediasiya haqqında qanunun qəbulu da məhz bu reallığın nəticəsidir.
– İlkin mərhələdə mediasiyaya münasibət necə idi?
– Açıq şəkildə demək olar ki, ilkin mərhələdə cəmiyyət mediasiyaya ehtiyatla yanaşırdı. İnsanlar bu institutun mahiyyətini, mediatorun rolunu və prosesin üstünlüklərini yetərincə dərk etmirdilər. Lakin zaman keçdikcə uğurlu təcrübələr və müsbət nəticələr ictimai etimadın formalaşmasına səbəb oldu.
Bu gün mediasiya həmin boşluğu doldura bilibmi?
– Böyük ölçüdə bəli. Lakin hələ də geniş maarifləndirmə işlərinə ehtiyac qalmaqdadır. Cəmiyyət anlamalıdır ki, mediasiya zəiflik deyil, müasir və mədəni hüquqi yanaşmadır. Mübahisələrin dialoq yolu ilə həlli daha sağlam və davamlı nəticələr verir.
Mediasiyanın gələcəyini nədə görürsünüz?
– Mediasiyanın gələcəyi insanların düşüncə tərzinin dəyişməsindən asılıdır. Qanunvericilik bazası və mexanizmlər mövcuddur. Əsas məsələ tərəflərin dialoqa açıq olması və qarşılıqlı anlaşmaya hazırlaşmasıdır.
Gundelik.az
