“Fırtınalar sakitləşsin, türk bayrağına salamlar olsun…”
Bu sətirlər Qurtuluş Döyüşünün qəhrəmanı, Azərbaycanın Dövlət Himninin sözlərinin və məşhur “Çırpınırdı Qara dəniz” şeirinin müəllifi, xalq şairi Əhməd Cavada məxsusdur. Onun edamından bu gün 88 il ötür. Əhməd Cavad təkcə bir şair deyildi – o, həm də istiqlal ideallarını qələmi ilə müdafiə edən böyük bir vətənpərvər idi.
Uşaqlıq və təhsil illəri
Əhməd Cavad 1892-ci il mayın 5-də Azərbaycanın Şəmkir rayonunun Seyfəli kəndində anadan olub. Uşaqlıq illərində kənd mollaxanasında ərəb əlifbasını və Quranı öyrənib. Altı yaşında atasını itirdikdən sonra anası ilə birlikdə Gəncədə ögey qardaşlarının yanında yaşayıb. O, Gəncədə Şah Abbas məscidinin nəzdindəki mədrəsədə təhsil alıb, ərəb, fars və rus dillərinə dərindən yiyələnib. Tarixə və ədəbiyyata böyük marağı olan Əhməd Cavad müəllimi Abdulla Surun məsləhətləri ilə yaradıcılığa başlamış, ilk şeirlərini mədrəsə illərində yazmışdır.
Osmanlı ordusu və “Çırpınırdı Qara dəniz”
1912-ci ildə Balkan müharibələri başlayanda Əhməd Cavad dostu Abdulla Şaiq ilə birlikdə “Qafqaz Könüllülər Korpusu”na qoşularaq İstanbula getmişdir. O, Trakiyada Osmanlı əsgərləri ilə birgə Bolqar ordusuna qarşı vuruşmuş, İstanbulda Mehmet Emin Yurdakul ilə tanış olmuşdur. Vətənə döndükdən sonra Gəncədə müəllimlik etmiş və 1914-cü ildə qələmə aldığı “Çırpınırdı Qara dəniz” şeiri türk dünyasında böyük ümid və ruh yüksəkliyi yaratmışdır:
“Fırtınalar yanda qalsın,
Türk bayrağına salam!”
Bu şeir birləşmiş türk dünyasının rəmzlərindən birinə çevrilmişdir.
Qafqaz İslam Ordusu və istiqlal dövrü
Birinci Dünya müharibəsi dövründə Əhməd Cavad Osmanlı əsgərlərinə yardım aparan heyətə qoşulmuş, Batumidə müəllimlik etmiş və burada həyat yoldaşı Şükriyə xanımla ailə qurmuşdur. 1916-cı ildə onun “Qaçış” adlı ilk şeir kitabı çap olunub.
1918-ci ildə Qafqaz İslam Ordusu ilə birgə Bakının azad edilməsində iştirak etmiş, Nuri Paşaya kitabını hədiyyə etmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrü şairin yaradıcılığının ən məhsuldar mərhələsi sayılır. O, istiqlal, türkçülük və azadlıq ideyalarını tərənnüm edən şeirlər yazmış, xalqı milli mübarizəyə ruhlandırmışdır. 1919-cu ildə onun ikinci şeir kitabı “Dağ” işıq üzü görmüşdür.
Bolşevik dövründə təqiblər
1920-ci ildə sovet işğalından sonra Əhməd Cavadın həyatında çətinliklər başlayıb. O, müxtəlif illərdə müəllim, dosent, tərcümə redaktoru və mədəniyyət müəssisələrində rəhbər vəzifələrdə çalışıb. 1928-ci ildə İstanbulda “İstiqlal naminə şeirlər” kitabı nəşr olunsa da, bu, onun üzərində nəzarətin daha da güclənməsinə səbəb olmuşdur.
Edam və bəraət
1937-ci ildə Stalinin “Böyük Təmizləmə” kampaniyası çərçivəsində Əhməd Cavad “əksinqilabçılıq” və “türkçülük” ittihamı ilə həbs olunmuş və oktyabrın 13-də güllələnmişdir. 1955-ci ildə SSRİ Baş Prokurorluğu onun barəsində irəli sürülən bütün ittihamların əsassız olduğunu bəyan etmiş və bəraət hökmü çıxarmışdır.
Dil və ideya mirası
Əhməd Cavad türk dünyasının böyük ziyalısı İsmayıl Qaspıralının “Dildə, fikirdə, işdə birlik” prinsipini rəhbər tutaraq, canlı və ortaq türkcənin tərəfdarı idi. Onun şeirləri milli ruhun, istiqlalın və birliyin poetik ifadəsidir.
Dövlət Himninin müəllifi
1993-cü ildə Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etməsindən sonra Əhməd Cavadın 1919-cu ildə yazdığı, Üzeyir Hacıbəylinin bəstələdiyi himn yenidən qəbul edildi və bu gün də ölkəmizin Dövlət Himnidir
“Azərbaycan, Azərbaycan!
Ey qəhrəman övladın şanlı vətəni!
Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız,
Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz…”
Əhməd Cavad ömrünü vətənə, türk dünyasının birliyinə, azadlıq və istiqlal ideallarına həsr etmişdir. O, şair kimi doğulub, şair kimi yaşamış və şair kimi ölmüşdür.
Bu gün onun səsi Azərbaycan tarixinin və milli kimliyinin ayrılmaz bir parçası olaraq yaşayır.
Gundelik.az
