Hər bir sahədə olduğu kimi, ədəbiyyat da özünəməxsusluğu sevir. Əgər sənin düşüncə və ifadə tərzin yenidirsə, qələmə aldığın mövzu kimsənin yazdığına bənzəmirsə, sən şeir, hekayələrində öz fikirlərini təbii və ürəyəyatımlı bir dildə təqdim etməyi bacarmısansa, yazdıqların oxucu tərəfindən seviləcək.
İnsanın mənəvi mədəniyyət sahəsində yaratdıqları onun özünə bənzəyir; canlı, şüurlu orqanizm kimi doğulur, böyüyür, inkişaf edir, bəzən xəstələnir, bəzən yenilməz bir qüvvətlə dolu olur, bəzən rəqabətə girir, bəzən məğlub olur.
İnsan ədəbiyyatı-söz sənətini yaratmış və ədəbiyyat da öz qədim, zəngin tarixi boyunca öz yaradıcısı olan insan qarşısında borclu qalmamış, onu kamilləşdirmiş, ucaltmış vəhşi instinktlərdən ayrılmasında müstəsna rol oynamışdır. İnsan ilk sözünü dediyi və tərəf müqabili bu sözü anladığı andan başlayaraq mif, folklor, ədəbiyyat insanın ayrılmaz və vəfalı yol yoldaşı, dostu, sirdaşı, müəllimi olmuşdur.
Bəhmən Cabbaroğlu poeziyasında zamanın harmoniyası kamil şəkildə əksini tapırdı. Dünən və bu gün, tarixilik və müasirlik, ən ağrılı anlarda gələcəyə nikbin bağlılıq, ölümdə belə ölümsüzlük görmək, kövrək, incə notlar, həssaslıq onun poezyasının ruhunu təşkil edir. Başqa sözlə, Bəhmən Cabbaroğlu Müstəqillik illərinin ağrılı keçid dövründə, ictimai-siyasi kataklizmlərində belə, yolundan sapmadı, susqun olub durmadı, yüksək Vətənpərvərlik və Vətəndaşlıq poeziyasına sadiq qaldı, Səməd Vurğun ədəbi məktəbinin ləyaqətli davamçısı kimi, “Əyilməz vicdanın böyük heykəli!” amalını uca tutdu!
Onun şeirləri əsasən həm poetik duyğunun, həm də fəlsəfi təfəkkürün incə bir sintezidir. Yazdığı şeirlərdə, yaratdığı sətirlərdə ayrılığın ağrısı, sevginin sonsuzluğu və insanın təbiətlə birləşən mənəvi aləmi özünəxas bir sadəliklə ifadə olunub.
Bəhmən Cabbaroğlunun (Bəhmən Cabbar oğlu Babayev) həyat və yaradıcılıq yolu, sadəcə bioqrafik faktların ardıcıllığı deyil, həm də bir insanın zamanla dialoqunun, daxili dünyasının və həyat fəlsəfəsinin poetik ifadəsidir.
Həyat Yolu və Yaradıcılığa Başlanğıc
1958-ci ildə Quba rayonunun Rük kəndində dünyaya gəlməsi onun yaradıcılığının təməlində dayanan təbiətə bağlılıq, sadəlik və səmimiyyət duyğularını izah edir. Kənd mühiti, dağların səssizliyi, torpağın nəfəsi şairin şeirlərində hiss olunan təbii ahəngin başlanğıc nöqtəsidir. 1975-ci ildə orta təhsilini başa vurması və daha sonra Rusiyada ali təhsil alması onun dünyagörüşünün genişlənməsinə, fərqli mədəni mühitlərlə tanışlığına zəmin yaradıb.
Onun uzun illər – 1989–2023-cü illərdə “Azəriqaz” İstehsalat Birliyində çalışması həyatın real, bəzən sərt tərəflərini yaxından tanımasına səbəb olub. Bu isə yaradıcılığında romantik hisslərlə yanaşı, gerçəkliyin izlərini də gücləndirir. Şairin poeziyasında həm həyatın ağırlığı, həm də insan ruhunun bu ağırlıq qarşısında sınmayan dirənişi duyulur.
Bəhmən Cabbaroğlunun ədəbi yaradıcılığa tələbəlik illərindən başlaması onun daxilində sözə olan ehtiyacın erkən oyandığını göstərir. 1990-cı illərdən etibarən mütəmadi şəkildə yazması isə artıq bu ehtiyacın həyat amalına çevrildiyini təsdiqləyir. Onun kitab adlarına diqqət yetirdikdə belə bir fəlsəfi xətt açıq görünür: “Şəhid ömrü” ndə fədakarlıq və yaddaş, “Tanrı qarğışı” nda taleyin sərt üzü, “Tənhalıqdan qorxmuram ki” də insanın öz daxilinə sığınması, “Bu payız da tələsir” və “Yolum payızdan keçir” əsərlərində isə zamanın keçiciliyi və ömrün payız metaforası ön plana çıxır.
Xüsusilə “payız” obrazı Cabbaroğlunun yaradıcılığında sadəcə fəsil deyil, həyatın yetkinlik, düşüncə və bir qədər də hüzn dolu mərhələsinin simvoludur. Bu, şairin zamanla barışığını, eyni zamanda onunla apardığı səssiz mübahisəni ifadə edir.
Onun şeirlərinin müxtəlif mətbuat orqanlarında, almanax və antologiyalarda dərc olunması, eləcə də Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olması, yaradıcılığının ədəbi mühitdə qəbul edildiyini və qiymətləndirildiyini göstərir. Lakin bu uğurların arxasında duran əsas qüvvə onun sözə sədaqəti və daxili səmimiyyətidir.
Bəhmən Cabbaroğlunun poeziyası oxucuya bir həqiqəti xatırladır: insan ömrü də fəsillər kimidir. Yazın ümidləri, yayın coşqusu, payızın düşüncəsi və qışın sükutu ilə tamamlanır. Şair isə bu fəsillərin hər birini sözlə yaşadır, zamana qarşı ən incə etirazını şeir vasitəsilə bildirir. Vətənpərvərlik, xaqlqsevərlik, torpaq, yurd sevdası, türkçülük ideyası, onun poetik ruhu, yaradıcılığının əsas motivləridir. Gah zəfərin qüruru, gah təbiətin peyzajı, gah insanın aliliyi onunn şeir dünyasdını qanadlandırsa da, bəzən tənhalığın ağırlığı, həyatın amansız üzü, sərt küləyi onun şeirlərinin də duruna taxunur.
Vətənpərvərlik və Türkçülük ideyası
Bəhmən Cabbaroğlu yalnız fərdi poetik duyğularla deyil, həm də millətinə bağlı, vətənpərvər ruhla yazır. O, Türkçü və turançı ruhun şairi kimi, milli qürur, tarix və qəhrəmanlıq mövzularını öz poeziyasında canlandırır. 44 günlük Vətən müharibəsi onun üçün yalnız tarixi bir hadisə deyil, həm də poetik ilham mənbəyi olmuşdur. Qələbəmizin sevincini, torpağa bağlılığı və qəhrəmanlarımızın fədakarlığını şeirlərində ifadə etmişdir.
Şairin təbiətə sevgisi də diqqətdən yayınmır. Dağların səssizliyi, torpağın nəfəsi, payızın sarı çalarları və baharın ümid dolu anları onun şeirlərində təbii ahəng yaradır. Eyni zamanda Bəhmən Cabbaroğlu bir qədər də qəm yükü daşıyır, bəzi duyğuları sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkir. Bu, onun poetik dünyasının həm həssas, həm də fəlsəfi olmasını təmin edir.
Fəlsəfi Dərinlik və İnsan Ruhu
Bəhmən Cabbaroğlu poeziyasında insan ömrünü fəsillərlə müqayisə edir. Yazın ümidləri, yayın coşqusu, payızın düşüncəsi və qışın sükutu hər şeirdə hiss olunur. Onun şeirləri oxucuya xatırladır ki, ömür də fəsillər kimidir — hər biri bir duyğu, bir həyat dərsi və bir ruhani təcrübə daşıyır.
Beləliklə, onun yaradıcılığı həyatın sadəliyindən doğan dərinlik, tənhalıqdan doğan güc və zamanın içində öz yerini axtaran insan ruhunun poetik aynasıdır.
Yolum payızdan keçir,
Ömür yolları sarı.
Məni nələr gözləyir,
Alnımın yazıları.
Zəfər yazdın bəxtimə,
Tanrım qalxdım taxtıma.
Yazdın payız vaxtıma
Bitməyən arzuları.
Gül bəcərdim hər daşda,
İgidlərim savaşda.
Hamısı cavan yaşda,
Şəhidi, qaziləri.
Bəhmən Cabbaroğlunun “Yolum payızdan keçir” şeiri ömrün fəlsəfi mərhələlərini simvolik dillə ifadə edən dərin məzmunlu poetik nümunədir. Şeirin əsas obrazı olan “payız” burada təkcə fəsil deyil, insan həyatının yetkinlik, hesabat və düşüncə dövrünü təcəssüm etdirir. “Ömür yolları sarı” misrası həyatın keçiciliyini, zamanın sakit, lakin qaçılmaz axarını ifadə edir.
“Məni nələr gözləyir, alnımın yazıları” misralarında insan taleyinə dair əzəli sual – alın yazısı və seçimlər arasındakı münasibət ön plana çıxır. Şair burada həm ilahi qismətlə barışır, həm də onun qarşısında düşünən, axtaran insan obrazını yaradır.
İkinci bənddə “Zəfər yazdın bəxtimə” deyərək həyatın uğurlarını Tanrının lütfü kimi qəbul edir. Lakin bu zəfərin fonunda “bitməyən arzular”ın qalması göstərir ki, insan ruhu heç vaxt tam doymur, arzular həmişə ömrün payızında belə yaşayır. Bu isə insanın daxili dinamizmini və ümidini ifadə edir.
Son bənddə isə fərdi hisslər ictimai yaddaşla qovuşur. “İgidlərim savaşda” və “şəhidi, qaziləri” misraları həyatın yalnız fərdi yox, həm də milli və tarixi ölçüsünü ortaya qoyur. Burada torpaq, vətən və fədakarlıq anlayışları poetik yaddaşa çevrilir.
Ümumilikdə, şeir insan ömrünün payızında geriyə baxış, taleyə razılıq, lakin eyni zamanda bitməyən ümid və yaddaşın harmoniyası kimi çıxış edir. Bu, həm kədərli, həm də qürurlu bir daxili səyahətin poetik ifadəsidir.
Gəl gülüm qoşulaq axşam çağına,
Sönən şəfəqlərin içində azaq.
Düşməyək çöllərə eşq sorağına,
Bəxtsiz sevgimizin bəxtini yazaq.
Susaq heykəl kimi duraq üz-üzə,
Çılpaq eşqimizin donu qaranlıq.
Hürkütmə sükutu biz baxaq bizə,
Bütün sevgilərin sonu qaranlıq.
Bu gecə darayır qara telini,
Bu gecə süzülür qara gözündən
Səadət uzadıb sənə əlini,
Bir çılğın məhəbbət öpür üzündən.
Gəl gülüm qoşulaq axşam çağına,
Libasın gecədən biçək bu eşqin,
Düşməyək çöllərə eşq sorağına
Qara gözlərinə köçək bu eşqin.
Bəhmən Cabbaroğlunun bu şeiri eşqin fəlsəfəsini poetik, dərin və həssas şəkildə əks etdirir. Şeirin əsas motivi eşqin həm ehtiraslı, həm də kövrək təbiətidir. “Gəl gülüm qoşulaq axşam çağına” misrası gecənin, qaranlığın və sirli atmosferin eşqi daha da dərinləşdirməsi üçün bir metafora rolunu oynayır. Axşam və qaranlıq burada insan duyğularının həm gizli, həm də qorxulu tərəflərini simvolizə edir.
Şeir boyunca susqunluq və dayanmaq mövzusu ön plana çıxır: “Susaq heykəl kimi duraq üz-üzə” misrası eşqin sözsüz anlaşma və daxili intensivliyini göstərir. Burada duyğuların ifadəsi sükut vasitəsilə daha güclü olur.
Eyni zamanda şeir eşqin çatışmazlığı və müvəqqəti xarakteri üzərində də dayanır. “Bütün sevgilərin sonu qaranlıq” misrası insan münasibətlərindəki qeyri-müəyyənlik, sevginin əbədi olmadığını və həyatın qaçılmaz sonluğunu xatırladır.
Nəhayət, son bənddə şair eşqi yaşamağa çağırır, onu gündəlik reallıqdan, çöllərdən uzaq, yalnız qaranlıq gecənin sehrli atmosferində yaşamağın önəmini vurğulayır. Burada eşq həm qoruyucu, həm də sərhədsiz bir təcrübə kimi təqdim olunur.
Bir bahar da ötüşdü,ömrümün qış çağından,
Üstünə qırov qonan çiçəyini neylirəm,
Tər gül-çiçək üzürəm xəyalların bağından,
Qəlbimdə buz bağlamış ləçəyini neylirəm.
Zərif əllər uzanıb,əlindən gül almırsa,
Könül uçub qonmursa qadın təbəssümünə.
Xoş istək,xoş nəvaziş boynuna qol salmırsa ,
Özün diskinəcəksən ürəyinin səsinə.
Əkdiyi gül ,çiçəklə məzar üstə bağ salan,
Məhəbbət bağçasının uğursuz bağbanıyam.
Sevgi heykəli kimi eşq gözündə ucalan,
Üstünə kölgə düşən görünməyən yanıyam.
Pıçıldayır hər səhər,hər axşam qulağıma,
Bariton səsi ilə həyat xoş nəğməsini.
Gəlmişdim bu dünyaya bir eşqin sorağına,
Xəyallarda, yuxuda eşidirəm səsini.
Bəhmən Cabbaroğlunun bu şeiri ömrün keçiciliyi, sevgi və insanın daxili tənhalığı üzərində fəlsəfi düşüncələrə yol açır. Şeirin açılış misralarında “Bir bahar da ötüşdü, ömrümün qış çağından” ifadəsi zamanın və həyatın sürətlə keçdiyini, ömrün bahar çağlarının qısa, qış dövrlərinin isə uzun və kədərli olduğunu vurğulayır. Burada təbiət obrazları (çiçək, gül, buz) insan duyğularının kövrəkliyini və ömrün sərtliyini simvolizə edir.
Şeir boyu müəllif eşqin çatışmazlığı və tənhalığı üzərində dayanır: “Əkdiyi gül, çiçəklə məzar üstə bağ salan, məhəbbət bağçasının uğursuz bağbanıyam.” misraları göstərir ki, insanın eşqə olan istəyi bəzən reallıqla uzlaşmır, arzular və duyğular gerçəkliklə qarşılaşanda məyusluq yaradır. Bu, həm fərdi həm də universal təcrübə olaraq insan həyatının fəlsəfi aspektini önə çıxarır.
Eyni zamanda şeir ümid və xəyalların davamlılığını əks etdirir: “Gəlmişdim bu dünyaya bir eşqin sorağına, xəyallarda, yuxuda eşidirəm səsini.” Burada eşq həm motivasiya, həm də həyatın mənası kimi təqdim olunur. İnsan həyatının qaranlıq və sərt tərəfləri olsa da, daxili xəyallar və arzular onu yaşamağa sövq edir.
Ümumilikdə, şeir həyatın keçiciliyi, eşqin mürəkkəbliyi və insan ruhunun hüzur axtarışı üzərində fəlsəfi təhlil imkanı yaradır. Cabbaroğlu oxucunu həm tənhalıq, həm də içdən gələn ümidlərlə üzləşdirir, ömür və eşq anlayışlarını dərin poetik çalarlarla təqdim edir.
AYNUR TURAN
Gundelik.az
