27 Sentyabr – xalqın yaddaşında əbədi yaşayan tarix.
Bəzi tarixlər var ki, onlar sadəcə təqvimdə müəyyən bir günü deyil, bütöv bir xalqın taleyini, mübarizəsini, yaşadığı ağrıları və qazandığı tarixi nəticələri özündə əks etdirir. 27 Sentyabr da Azərbaycan xalqının milli yaddaşında belə xüsusi məna daşıyan günlərdən biridir. Bu tarix 2020-ci ildə başlayan 44 günlük Vətən müharibəsinin ilk gününü xatırlatmaqla yanaşı, Vətən uğrunda canından keçən şəhidlərin əziz xatirəsinə ehtiramın ifadəsi kimi mühüm mənəvi əhəmiyyət daşıyır.
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan hərbi əməliyyatlar Azərbaycanın müasir tarixində mühüm mərhələnin başlanğıcını qoydu. Həmin gün baş verən hadisələr 44 gün davam edən müharibəyə çevrildi və Azərbaycan tarixinin sonrakı inkişafına ciddi təsir göstərdi. Müharibə dövründə Azərbaycan cəmiyyətinin müxtəlif təbəqələrinin nümayiş etdirdiyi həmrəylik, şəhid və qazilərə münasibət, hərbçilərin fədakarlığı və arxa cəbhədə insanların göstərdiyi dəstək həmin dövrün yadda qalan məqamları sırasında yer aldı.
27 Sentyabrın Anım Günü kimi təsis edilməsi də məhz bu tarixi yaddaşın qorunması məqsədi daşıyır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə hər il sentyabrın 27-nin Azərbaycanda Anım Günü kimi qeyd edilməsi qərara alınıb. Sərəncamda Vətən müharibəsində Azərbaycan Respublikasının suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda həyatını itirən hərbçilərin və bütün şəhidlərin xatirəsinə ehtiram göstərilməsi xüsusi vurğulanıb.
Anım Gününün mahiyyəti yalnız şəhidlərin xatirəsini yad etməklə məhdudlaşmır. Bu tarix həm də milli yaddaşın qorunması, Vətən anlayışının mənəvi dəyərinin gələcək nəsillərə çatdırılması və müharibənin insan talelərində buraxdığı izlərin unudulmaması baxımından əhəmiyyətlidir. Hər bir şəhid adı Azərbaycanın müasir tarixinin müəyyən bir səhifəsi ilə bağlıdır. Onların həyat yolu, Vətənə bağlılığı və göstərdikləri fədakarlıq xalqın yaddaşında yaşadılmalı olan mənəvi irsin mühüm hissəsidir.
Bu tarix həm də müharibənin yalnız döyüş meydanlarından ibarət olmadığını xatırladır. Həmin dövrdə yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulması nəticəsində mülki əhali arasında da itkilər baş vermiş, bir çox insan yaralanmış və yaşayış infrastrukturu zərər görmüşdü. Buna görə də Anım Gününün mahiyyətində həm hərbi qulluqçuların, həm də müharibə nəticəsində həyatını itirmiş mülki şəxslərin xatirəsinə ehtiram dayanır.
Bu gün 27 Sentyabr Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi yaddaşında şəhidlərin ruhuna ehtiram, onların ailələrinə mənəvi dəstək və Vətən uğrunda göstərilən fədakarlığın unudulmaması ideyalarını bir araya gətirən əlamətdar tarixdir. Şəhidlərin xatirəsini yaşatmaq həm keçmişə ehtiram, həm də gələcək nəsillər qarşısında mənəvi məsuliyyət deməkdir. Çünki xalqın tarixi yalnız qələbələrlə deyil, həmin qələbələrin arxasında dayanan insan taleləri, itkilər və fədakarlıqlarla da yazılır.
Bu baxımdan Anım Günü Azərbaycan xalqının tarixində həm hüzn, həm qürur, həm də yaddaş günü kimi xüsusi yer tutur. Bu tarix hər il xalqı Vətən uğrunda həyatını fəda edən insanların xatirəsi qarşısında ehtiramla dayanmağa, onların adlarını yaşatmağa və tarixin mühüm səhifələrini gələcək nəsillərə çatdırmağa çağırır. Şəhidlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi isə milli yaddaşın qorunmasının ən mühüm ifadələrindən biri olaraq qalır.
Azərbaycanın müasir tarixində elə hadisələr vardır ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrlə məhdudlaşmır, sonrakı nəsillərin yaddaşında da dövlətçilik tarixinin mühüm mərhələsi kimi yaşayır. İkinci Qarabağ müharibəsi də Azərbaycan tarixində belə dönüş nöqtələrindən biridir. 2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 10-dək davam edən 44 günlük müharibə Cənubi Qafqazın siyasi, hərbi və geosiyasi mənzərəsinə ciddi təsir göstərən hadisələrdən biri oldu. Müharibə nəticəsində Azərbaycan uzun illər davam edən Qarabağ münaqişəsinin hərbi mərhələsini başa çatdıraraq ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm nəticələr əldə etdi.
Bu müharibəni yalnız 44 gün ərzində baş verən hərbi əməliyyatlar silsiləsi kimi qiymətləndirmək onun tarixi mahiyyətini tam əhatə etmir. İkinci Qarabağ müharibəsinin arxasında uzun illər davam edən siyasi proseslər, beynəlxalq vasitəçilik cəhdləri, diplomatik mübarizə, hərbi hazırlıq və Azərbaycan cəmiyyətində ərazi bütövlüyü məsələsinin yaratdığı ictimai-siyasi gözləntilər dayanırdı. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr münaqişə kontekstində ərazi bütövlüyü və işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması məsələlərini gündəmə gətirmişdi. Lakin sonrakı illərdə münaqişənin siyasi-diplomatik yolla həlli istiqamətində aparılan danışıqlar yekun nəticəyə gətirib çıxarmadı.
2020-ci ilin sentyabrında hərbi qarşıdurmanın yenidən genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsi regionda yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Azərbaycan və Ermənistan tərəflərinin hadisələrin başlanması ilə bağlı mövqeləri bir-birindən fərqlənirdi və hər iki tərəf öz mövqeyini beynəlxalq platformalarda əsaslandırmağa çalışırdı. BMT sənədlərində də həmin dövrə dair Azərbaycan və Ermənistanın bir-birinə zidd mövqeləri əks olunub. Buna görə də müharibənin tarixi və siyasi mahiyyətini araşdırarkən hadisələri müxtəlif mənbələr əsasında, beynəlxalq hüquq və diplomatik sənədlər kontekstində qiymətləndirmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
44 gün davam edən hərbi əməliyyatlar ərzində Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və Şuşa daxil olmaqla bir sıra yaşayış məntəqələri Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin imzaladığı üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması və bölgədə yeni təhlükəsizlik düzəninin formalaşdırılması nəzərdə tutuldu.
İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələri yalnız hərbi xəritənin dəyişməsi ilə yekunlaşmadı. Müharibə Azərbaycanın daxili ictimai-siyasi həyatına, regionun təhlükəsizlik arxitekturasına, nəqliyyat və kommunikasiya perspektivlərinə, habelə sonrakı bərpa və quruculuq proseslərinə təsir göstərən yeni reallıqlar yaratdı. Eyni zamanda, müharibə dövründə mülki əhalinin təhlükəsizliyi, yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulması, humanitar məsələlər və mədəni irsin qorunması kimi mövzular da beynəlxalq gündəmdə mühüm yer tutdu. BMT rəsmiləri həmin dövrdə tərəfləri atəşkəs razılaşmalarına əməl etməyə və mülki əhalinin təhlükəsizliyini təmin etməyə çağırmışdı.
Bu baxımdan İkinci Qarabağ müharibəsinin öyrənilməsi Azərbaycan tarixinin mühüm mərhələlərindən birinin araşdırılması ilə yanaşı, müasir beynəlxalq münasibətlər, regional təhlükəsizlik, diplomatiya, hərbi strategiya və beynəlxalq hüququn qarşılıqlı əlaqələrinin təhlili baxımından da əhəmiyyətlidir. Müharibənin səbəbləri, gedişi və nəticələri ayrı-ayrı hadisələr şəklində deyil, uzunmüddətli tarixi-siyasi prosesin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Bu məqalədə İkinci Qarabağ müharibəsinə aparan tarixi və siyasi proseslər, münaqişənin beynəlxalq hüquqi aspektləri, Azərbaycan Ordusunun hazırlıq mərhələsi, 44 günlük müharibənin əsas xüsusiyyətləri, diplomatik mübarizə, müharibənin humanitar və sosial nəticələri, eləcə də müharibədən sonra regionda yaranmış yeni reallıqlar elmi və tarixi faktlar əsasında nəzərdən keçirilir.
İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycan tarixinin mühüm və taleyüklü hadisələrindən biri kimi xalqın milli yaddaşında xüsusi yer tutur. 44 gün davam edən Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri işğal altında olan ərazilərin böyük hissəsini azad etdi, ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm tarixi nəticə əldə olundu. Bu Qələbə həm hərbi əməliyyatların nəticəsi, həm də uzun illər ərzində həyata keçirilən siyasi, diplomatik, iqtisadi və hərbi strategiyanın yekunu kimi qiymətləndirilir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev Anım Günü ilə əlaqədar xalqa müraciətində İkinci Qarabağ müharibəsinin mahiyyətini ifadə edərək bildirmişdi ki, Azərbaycan xalqı işğalla heç vaxt barışmayıb və torpaqların azad olunması üçün bütün imkanlar səfərbər edilib. Dövlət başçısının sözlərinə görə, Birinci Qarabağ müharibəsindən sonra Azərbaycan məğlubiyyətlə barışmayaraq öz iqtisadi və hərbi potensialını gücləndirib, beynəlxalq mövqelərini möhkəmləndirib və tarixi məqsədinə çatmaq üçün ardıcıl siyasət həyata keçirib.
44 günlük müharibə Azərbaycan cəmiyyətinin milli həmrəyliyini və dövlətçilik iradəsini də nümayiş etdirdi. Müharibə dövründə ordunun arxasında dayanan xalqın mənəvi dəstəyi hərbi əməliyyatların mühüm amillərindən birinə çevrildi. Şəhidlərin və qazilərin fədakarlığı, hərbçilərin döyüş əzmi, arxa cəbhədə çalışan insanların fəaliyyəti vahid məqsəd ətrafında ümumxalq həmrəyliyini formalaşdırdı.
İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrini yalnız 2020-ci ilin sentyabr-oktyabr aylarında baş verən hərbi hadisələrlə izah etmək mümkün deyil. Bu Qələbənin əsasları daha əvvəlki illərdə formalaşdırılmış siyasi, iqtisadi və hərbi strategiya ilə bağlı idi.
İşğal dövründə Azərbaycan problemin beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində, sülh yolu ilə həllinin tərəfdarı olduğunu dəfələrlə bəyan etmişdi. Lakin uzun illər davam edən danışıqlar prosesində konkret nəticənin əldə olunmaması status-kvonun qorunmasına gətirib çıxarmışdı. Azərbaycan rəhbərliyi bir tərəfdən diplomatik danışıqları davam etdirir, digər tərəfdən isə ölkənin müdafiə qabiliyyətinin artırılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirirdi.
İşğal olunmuş ərazilərdə genişmiqyaslı müdafiə istehkamlarının, səngərlərin, minalanmış sahələrin və digər hərbi fortifikasiya sistemlərinin yaradılması Ermənistanın mövcud status-kvonu uzun müddət qorumağa çalışdığını göstərirdi. Azərbaycan isə buna qarşı öz hərbi imkanlarını artırmaqla cavab verirdi.
Dövlətin iqtisadi potensialının möhkəmləndirilməsi Silahlı Qüvvələrin modernləşdirilməsi üçün də geniş imkanlar yaratdı. Müasir silah və texnologiyaların alınması, hərbi qulluqçuların hazırlığının yüksəldilməsi və ordunun maddi-texniki bazasının gücləndirilməsi Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına şərait yaratdı.
Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin gücü 2020-ci ildən əvvəl də müxtəlif hərbi əməliyyatlar zamanı özünü göstərmişdi. 2016-cı ilin Aprel döyüşləri Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyətinin mühüm göstəricilərindən biri oldu. Həmin döyüşlər zamanı işğal altında olan ərazilərin müəyyən hissəsi azad edildi. 2018-ci ilin mayında Naxçıvan istiqamətində həyata keçirilən əməliyyatlar da Azərbaycan Ordusunun imkanlarını nümayiş etdirdi. Bu hadisələr sonrakı illərdə ordunun daha da gücləndirilməsi üçün mühüm təcrübə yaratdı. Azərbaycanın hərbi hazırlığının əsas məqsədi yalnız silah və texniki imkanların artırılması ilə məhdudlaşmırdı. Ordunun peşəkarlığının yüksəldilməsi, müasir döyüş üsullarının tətbiqi və hərbi qulluqçuların mənəvi-psixoloji hazırlığının gücləndirilməsi də əsas istiqamətlər sırasında idi.
Beləliklə, 2020-ci ildə başlayan müharibəyə qədər Azərbaycan Silahlı Qüvvələri həm texniki, həm təşkilati, həm də peşəkarlıq baxımından ciddi hazırlıq mərhələsi keçmişdi.
44 günlük Vətən müharibəsi Beynəlxalq hüquq və BMT qətnamələri
Azərbaycanın Qarabağ məsələsində mövqeyinin mühüm hüquqi əsaslarından biri BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr idi. Həmin sənədlərdə Azərbaycan ərazilərinin işğalı ilə bağlı narahatlıq ifadə olunmuş, işğalçı qüvvələrin Azərbaycan ərazilərindən çıxarılması tələb edilmişdi. Lakin uzun müddət bu qətnamələrin icrası təmin olunmadı. Azərbaycan rəhbərliyi müxtəlif illərdə BMT platformasından istifadə etməklə beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini problemin həllinə yönəltməyə çalışdı. Ümummilli lider Heydər Əliyev 1990-cı illərdən etibarən BMT tribunasında Azərbaycanın mövqeyini ifadə edərək Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzünün nəticələrini beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırırdı.
Sonrakı dövrdə Prezident İlham Əliyev də BMT Baş Assambleyasının müxtəlif sessiyalarında çıxış edərək Azərbaycan ərazilərinin işğalı məsələsini gündəmə gətirdi. Dövlət başçısı beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinin, xüsusilə dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyinə hörmət prinsipinin təmin edilməsinin vacibliyini vurğulayırdı. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin uzun müddət icra olunmaması Azərbaycan diplomatiyasının diqqət yetirdiyi əsas məsələlərdən biri idi. Azərbaycan rəhbərliyi beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarların həyata keçirilməsi üçün effektiv mexanizmlərin yaradılmasının zəruriliyini dəfələrlə qeyd edirdi. Azərbaycanın Qarabağ məsələsində mübarizəsi yalnız hərbi sahə ilə məhdudlaşmırdı. İşğal faktının beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması, Azərbaycanın mövqeyinin hüquqi və siyasi baxımdan əsaslandırılması, Ermənistanın mövqeyinə beynəlxalq münasibətin formalaşdırılması diplomatik siyasətin mühüm istiqamətlərindən idi. Prezident İlham Əliyevin BMT Baş Assambleyasının 59-cu, 65-ci, 72-ci və 75-ci sessiyalarında səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın mövqeyinin beynəlxalq tribunada sistemli şəkildə ifadə edildiyini göstərirdi.
2017-ci ildə BMT Baş Assambleyasının 72-ci sessiyasında çıxış edən Azərbaycan Prezidenti Ermənistanın BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinə uzun müddət əməl etməməsi məsələsinə diqqət çəkmiş, beynəlxalq hüququn bütün dövlətlər üçün eyni qaydada tətbiq edilməsinin vacibliyini vurğulamışdı. 2020-ci il sentyabrın 24-də, İkinci Qarabağ müharibəsinin başlanmasından cəmi üç gün əvvəl BMT Baş Assambleyasının 75-ci sessiyasında çıxış edən Prezident İlham Əliyev Ermənistanın hərbi təxribatlarının və yeni müharibə təhlükəsinin qarşısının alınması üçün beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini məsələyə yönəltmişdi. Bu çıxışdan üç gün sonra – sentyabrın 27-də Ermənistan tərəfindən Azərbaycan mövqelərinə və yaşayış məntəqələrinə qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara başlanıldı. Azərbaycan Silahlı Qüvvələri əks-hücum əməliyyatlarına keçərək 44 gün davam edən Vətən müharibəsinə başladı.
İkinci Qarabağ müharibəsi 2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 10-dək davam etdi. Müharibə Azərbaycanın hərbi-siyasi tarixində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Döyüşlərin ilk günlərindən Azərbaycan Ordusu bir sıra istiqamətlərdə uğurlu əməliyyatlar həyata keçirdi. Hərbi əməliyyatların gedişində müxtəlif yaşayış məntəqələri və strateji əhəmiyyətli yüksəkliklər azad edildi.Müharibənin gedişində Azərbaycan Ordusunun müasir hərbi texnologiyalardan, pilotsuz uçuş aparatlarından və dəqiq zərbə imkanlarından istifadə etməsi döyüşlərin xarakterinə ciddi təsir göstərdi. Bununla yanaşı, şəxsi heyətin hazırlığı, komandanlığın idarəetmə imkanları və ordunun yüksək mənəvi ruhu da mühüm rol oynadı.Azərbaycan rəhbərliyinin açıqlamalarında vurğulandığı kimi, 44 günlük müharibə yalnız hərbi texnikanın üstünlüyü ilə izah edilə bilməz. Müharibənin nəticələrinə təsir edən amillər sırasında ordunun döyüş hazırlığı, xalqın həmrəyliyi, iqtisadi imkanlar, diplomatik fəaliyyət və dövlət-cəmiyyət birliyi də xüsusi yer tuturdu.
Müharibə zamanı cəbhə xəttindən kənarda yerləşən Azərbaycan şəhərlərinin və yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulması da geniş müzakirə olunan məsələlərdən biri oldu. Azərbaycanın mövqeyinə görə, mülki əhalinin və yaşayış məntəqələrinin hədəfə alınması beynəlxalq humanitar hüququn prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edirdi. Azərbaycan rəhbərliyi dəfələrlə bəyan etmişdi ki, Azərbaycan Silahlı Qüvvələri hərbi əməliyyatlar zamanı beynəlxalq hüququn normalarına riayət etməyə çalışıb və mülki əhalinin qorunmasını prioritet hesab edib.Bu baxımdan İkinci Qarabağ müharibəsi yalnız cəbhədə gedən döyüşlər deyil, həm də beynəlxalq hüquq, humanitar məsələlər və informasiya müharibəsi müstəvisində gedən qarşıdurma kimi xarakterizə olunurdu.
İşğal nəticəsində mədəni irsə vurulan zərər
İşğal illərində Azərbaycan ərazilərində şəhərlərin, kəndlərin, dini və mədəni abidələrin dağıdılması məsələsi də müharibədən sonrakı dövrdə diqqət mərkəzində oldu.Azad edilmiş ərazilərdə aparılan araşdırmalar nəticəsində yaşayış məntəqələrinin, tarixi-mədəni abidələrin və dini tikililərin ciddi dağıntılara məruz qaldığı barədə məlumatlar təqdim edildi. Məscidlər, türbələr, qəbiristanlıqlar və digər dini-mədəni obyektlərin vəziyyəti Azərbaycanın mədəni irsinə vurulmuş zərərin miqyasını göstərən faktlardan biri kimi təqdim edildi.Mədəni irsin qorunması məsələsi beynəlxalq humanitar hüququn mühüm istiqamətlərindən biridir. Bu səbəbdən işğal olunmuş ərazilərdə tarixi və mədəni abidələrin vəziyyəti yalnız Azərbaycan üçün deyil, mədəni irsin qorunması baxımından beynəlxalq əhəmiyyət daşıyan məsələ kimi də nəzərdən keçirilir.
Türkiyənin və beynəlxalq ictimaiyyətin mövqeyi
İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə Azərbaycanın ən mühüm siyasi dəstək aldığı ölkələrdən biri Türkiyə oldu. Azərbaycan rəhbərliyi dəfələrlə Türkiyənin siyasi və mənəvi dəstəyinin Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğuladı.Müharibə dövründə müxtəlif dövlətlər də Azərbaycanın mövqeyinə dair açıqlamalar verdilər. Xricdə yaşayan azərbaycanlılar isə informasiya və ictimai diplomatiya sahəsində Azərbaycanın mövqeyinin dünyaya çatdırılmasına çalışdılar.
Bu baxımdan Vətən müharibəsi Azərbaycanın hərbi əməliyyatlarla yanaşı, informasiya və diplomatiya sahəsində də fəallıq göstərdiyi bir dövr kimi xarakterizə olunur. İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın əldə etdiyi nəticənin formalaşmasına bir neçə mühüm amil təsir göstərdi. Bunlara uzun illər ərzində ordunun modernləşdirilməsi, iqtisadi potensialın gücləndirilməsi, hərbi texnologiyaların inkişaf etdirilməsi, şəxsi heyətin peşəkarlığının artırılması, diplomatik fəaliyyətin sistemli şəkildə aparılması və cəmiyyətin ümumi səfərbərliyi aid edilə bilər.
Azərbaycan xalqının müharibə dövründə nümayiş etdirdiyi birlik də mühüm amillərdən biri oldu. Dövlət, ordu və cəmiyyət arasında formalaşan həmrəylik “Dəmir yumruq” ifadəsi ilə simvollaşdırıldı.Prezident İlham Əliyevin çıxışlarında da dəfələrlə vurğulandığı kimi, qələbənin formalaşmasında texniki və hərbi üstünlüklərlə yanaşı, mənəvi ruh və milli iradə də mühüm rol oynadı.
İkinci Qarabağ müharibəsinin başa çatması regionda yeni siyasi və geosiyasi reallıqların yaranmasına səbəb oldu. Azərbaycan işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma proqramlarına başladı.Azad edilmiş şəhər və kəndlərin bərpası, infrastrukturun yenidən qurulması, nəqliyyat və enerji layihələrinin həyata keçirilməsi, keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına qayıdışının təmin olunması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.Bu proses həm də müharibənin nəticələrinin yalnız hərbi qələbə ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Qarşıda duran əsas məsələlərdən biri azad edilmiş ərazilərin dayanıqlı inkişafının təmin edilməsi və həmin ərazilərdə həyatın yenidən bərpa olunmasıdır.
İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində siyasi, hərbi və ictimai baxımdan mühüm mərhələ təşkil edir. 44 günlük müharibə nəticəsində Azərbaycan uzun illər işğal altında qalan ərazilərinin böyük hissəsinə nəzarəti bərpa etdi və regionda yeni reallıq formalaşdı.Bu Qələbəyə aparan yol yalnız 44 günlə məhdudlaşmır. Onun arxasında uzun illər ərzində həyata keçirilən dövlət siyasəti, iqtisadi inkişaf, ordu quruculuğu, diplomatik fəaliyyət və milli həmrəylik dayanırdı.İkinci Qarabağ müharibəsi eyni zamanda beynəlxalq hüquq normalarının icrası, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin praktik əhəmiyyəti, münaqişələrin həllində beynəlxalq təşkilatların rolu və regional təhlükəsizlik məsələləri baxımından da əhəmiyyətli nümunədir.Vətən müharibəsində şəhid olan hərbçilər, yaralanaraq sağlamlığını itirən qazilər, döyüşlərdə iştirak edən əsgər və zabitlər, eləcə də arxa cəbhədə fəaliyyət göstərən mülki şəxslər Azərbaycanın Qələbə tarixinin ayrılmaz hissəsidir.Müharibədən sonrakı mərhələdə isə əsas vəzifələrdən biri azad edilmiş ərazilərin bərpası, təhlükəsizliyin təmin edilməsi, insanların doğma yurdlarına qayıdışının sürətləndirilməsi və regionda davamlı sülhün formalaşdırılmasıdır. Beləliklə, İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycan tarixində ərazi bütövlüyünün bərpası ilə nəticələnən mühüm tarixi hadisə olmaqla yanaşı, milli iradə, dövlətçilik və cəmiyyət həmrəyliyinin də mühüm təzahürü kimi yadda qalmışdır.
27 Sentyabr – Anım Günü Azərbaycan xalqının yaddaşında yalnız təqvimə daxil edilmiş əlamətdar tarix deyil, Vətən uğrunda canından keçən şəhidlərin xatirəsinə ehtiramın, milli birliyin və tarixi yaddaşın ifadəsidir. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində mühüm mərhələ kimi özünəməxsus yer tutur. Məhz buna görə də həmin günün Anım Günü kimi təsis edilməsi şəhidlərin fədakarlığının dövlət və xalq səviyyəsində daim yad edilməsinin rəsmi ifadəsinə çevrilib. Anım Gününün əsas mahiyyəti keçmişi xatırlamaqla yanaşı, şəhidlərin həyat yolunun, onların Vətən qarşısındakı xidmətlərinin və fədakarlığının gələcək nəsillərə çatdırılmasıdır. Çünki hər bir şəhid adı arxasında bir ailənin taleyi, bir ömrün yarımçıq qalan arzuları və bütövlükdə Azərbaycanın müasir tarixinin mühüm səhifələrindən biri dayanır. Bu baxımdan şəhidlərin xatirəsinin qorunması yalnız mənəvi borc deyil, həm də milli yaddaşın davamlılığını təmin edən mühüm amildir.
27 Sentyabr həm də Azərbaycan cəmiyyətinin ağır sınaqlardan keçdiyi günləri xatırladır. Müharibə illərində hərbçilərlə yanaşı, arxa cəbhədə çalışan insanların, şəhid ailələrinin, qazilərin və bütövlükdə cəmiyyətin göstərdiyi həmrəylik həmin dövrün mühüm xüsusiyyətlərindən biri kimi yadda qalıb. Dövlət tərəfindən Anım Gününün təsis edilməsi də məhz bu tarixi yaddaşın qorunmasına və şəhidlərin xatirəsinə ehtiramın ifadəsinə xidmət edir.
Bu gün Azərbaycan xalqı şəhidlərin xatirəsini müxtəlif mərasimlər, ziyarətlər və ictimai tədbirlərlə yad edir. Lakin xatirəni yaşatmağın ən mühüm yolu onların adlarını yalnız müəyyən bir gündə deyil, gündəlik milli yaddaşın ayrılmaz hissəsi kimi qorumaqdır. Şəhidlərin ömür yolu, Vətənə bağlılığı və göstərdikləri fədakarlıq gənc nəslin tarix və dövlətçilik haqqında təsəvvürlərinin formalaşmasında mühüm mənəvi əhəmiyyət daşıyır. Anım Günü eyni zamanda müharibənin ağrı və itkilərini unutmağa deyil, onlardan nəticə çıxarmağa çağırır. Tarixin hər bir səhifəsi gələcək üçün dərsdir. Bu baxımdan 27 Sentyabrın mahiyyəti yalnız keçmişi yad etməkdən ibarət deyil; sülhün, təhlükəsizliyin, dövlət müstəqilliyinin və sabitliyin əhəmiyyətini dərk etmək baxımından da mühüm məna daşıyır.
Azərbaycan xalqının yaddaşında şəhidlərin adı daim ehtiramla çəkiləcək. Onların xatirəsi tariximizin mənəvi sütunlarından biri olaraq gələcək nəsillərə ötürüləcək. 27 Sentyabr isə hər il xalqı bir daha həmin müqəddəs yaddaşın qarşısında dayanmağa, Vətən uğrunda həyatını itirənlərin xatirəsini ehtiramla anmağa və onların əmanət etdiyi dəyərləri qorumağa səsləyən xüsusi bir tarix kimi qeyd olunacaq. Şəhidlərin xatirəsi xalqın yaddaşında yaşadıqca onların adı da, Vətən qarşısındakı fədakarlıqları da unudulmayacaq. Çünki tarix yalnız baş verən hadisələrin deyil, həmin hadisələrin arxasında dayanan insan talelərinin də yaddaşıdır. 27 Sentyabr – Anım Günü məhz bu yaddaşın, ehtiramın və mənəvi məsuliyyətin ifadəsidir.
Aqil Əsgərov,
Bakı 25 saylı Mediasiya Təşkilatının rəhbəri
Gundelik.az
