Azərbaycan nağıllarında ana dilimizin qüdrəti çox parlaq və təsirli şəkildə özünü göstərir. Bu nağıllar sadəcə uşaqlar üçün maraqlı hekayələr deyil, həm də xalqın düşüncə tərzini, dünyagörüşünü və dil zənginliyini əks etdirən mühüm mədəni irs nümunələridir. Ana dili yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqın tarixi yaddaşının canlı daşıyıcısıdır. O, nəsillərin, mübarizə və zəfərlərini, sevinc və faciələrini özündə ehtiva edir. Bu baxımdan ana dili milli varlığın mənəvi sütunu kimi çıxış edir. Firidun bəy Köçərlinin qeyd etdiyi kimi, bir xalqın dili əlindən alınarsa, onun varlığı da təhlükə altına düşər. Azərbaycan nağıllarında ana dilimizin qüdrəti mövzusu çox geniş və dərin məzmun daşıyır. Bu mövzuya həm dilçilik, həm ədəbiyyat, həm də mədəniyyət baxımından yanaşmaq mümkündür. Azərbaycan nağılları şifahi xalq ədəbiyyatının ən qədim və zəngin sahələrindən biridir və bu nümunələrdə dilin bütün gözəllikləri, incəlikləri və ifadə imkanları özünü aydın şəkildə göstərir. Bu gün Ana dilimiz Azərbaycan dili dünya dilləri müvazənəsində qalib xalqın qalib dili statusunu yaşayır. Ölkəmizdə ana dilinin qorunması və inkişafına yönəlmiş siyasət Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən formalaşdırılmış strateji xətt əsasında son iyirmi ildən artıq dövrdə cənab Prezident İlham Əliyev tərəfindən ardıcıl və məqsədyönlü şəkildə davam etdirilir. Qloballaşmanın təsirlərinin gücləndiyi şəraitdə Azərbaycan dilinin yad ünsürlərdən mühafizəsi, onun təmizliyinin və funksionallığının təmin olunması dövlət başçısının diqqət mərkəzindədir və bu istiqamətdə mühüm normativ-hüquqi sənədlər qəbul edilmişdir. Azərbaycan dilinin dövlət dili statusu qazanması milli dövlətçilik
tarixində mühüm mərhələdir. 1995-ci il Konstitusiyasında bu statusun təsbit edilməsi dilin hüquqi müstəvidə ən yüksək səviyyədə qorunmasını təmin etmişdir. 2002-ci ildə qəbul edilən “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Qanun isə dilin tətbiqi, inkişafı və qorunması istiqamətində sistemli mexanizmlər yaratmışdır. Bu siyasətin ideoloji əsasları Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyasına söykənir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev bu siyasi xətti ardıcıl şəkildə davam etdirərək latın qrafikasının tətbiqi, kütləvi nəşrlər və normativ dil mühitinin formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atmışdır. Uşaqlıq illərinin ən gözəl xatirələri, çox vaxt, axşamlar ana və ya nənənin dizi üstündə dinlədiyimiz nağıllarla bağlı olur. Nağıl uşağın ruhunu oxşayır, dünyanı onun gözündə rəngarəng, maraqlı və bir az da sehirli göstərir. Uşaq nağılları təkcə əyləncə və zaman keçirmə vasitəsi deyil, həm də həyatın ilk dərslərinin, əxlaq və insanlıq nümunələrinin, ailə dəyərlərinin, xeyir və şər anlayışlarının ötürüldüyü, böyük bir məktəbdir. Nağıl uşağı xəyalpərəst, ağıllı və cəsur böyüdür, onun şəxsiyyətinin formalaşmasında əvəzsiz rol oynayır. Uşaq nağılları – xalqın yüzillər boyu yaratdığı, nəsildən-nəslə ötürdüyü şifahi ədəbiyyat nümunələridir. Onların əsas xüsusiyyəti həyatın əsas həqiqətlərini, insan münasibətlərini, xeyir və şərin mübarizəsini sadə, başa düşülən, maraqlı və təsirli dildə təqdim etməsidir. Nağıllarda uşaqlar yaxşılıq və pislik, dostluq və xəyanət, səbir və cəsarət, çalışqanlıq və tənbəllik, sevgi və mərhəmət kimi dəyərləri öyrənirlər.
Nağıl, əslində, uşağın ilk psixoloqu, ilk dostu və ilk müəllimidir.Valideynlər və tərbiyəçilər üçün uşaq nağılları uşağın fantaziya və təfəkkürünün inkişafı, emosional sabitliyi, əxlaqi dəyərləri aşılamaq üçün ən təsirli vasitədir. Nağıl uşağa həm təsəlli, həm motivasiya verir, ona çətinliklərə qarşı necə davranmaq lazım olduğunu öyrədir.
Min illər ərzində Azərbaycan nağılları xalqın məişətini, adət-ənənələrini, dünyagörüşünü, arzu və ümidlərini əks etdirərək nəsildən-nəslə ötürülüb. Hər bir bölgənin, hətta kəndin özünəməxsus nağıl motivləri və qəhrəmanları yaranıb.
Nağılların təsir gücü əsasən onların simvol və motivlərində gizlənib. Hər nağıl obrazı, hər hadisə, hər bir əşya müəyyən dəyəri, bir mesajı ötürür. Uşaq nağıllarda pislik
edənlərin sonda cəzalanması, yaxşı və doğru insanların isə mükafatlandırılması ilə həyat üçün əhəmiyyətli dərslər alır. Azərbaycan uşaq nağılları həm milli, həm də bəşəri dəyərləri əks etdirir. Hər bölgənin özünəməxsus nağıl ənənəsi var və bütün bu nağıllarda sevgi, mərhəmət, əməksevərlik, ailə və dostluq motivləri əsas yer tutur.
Nağıllarda hətta ən sadə insanlar, zəhmətkeşlər, kasıblar da ağılları, mərhəmətləri ilə uğur qazanırlar. Valideyn və tərbiyəçilər uşaqlara nağıl seçərkən onların yaş
səviyyəsini, maraq və ehtiyaclarını nəzərə almalıdırlar. Balaca uşaqlar üçün sadə, qısa və aydın süjetli nağıllar, məktəb yaşında olanlar üçün isə motivləri və mənası daha dərin olan, macəra və səbir tələb edən nağıllar uyğundur. Ən əsas məsələ isə odur ki, nağıl uşağa müsbət dəyərlər aşılasın, ona həqiqi dostluq, səbr, inam və ədalət ruhu versin. Azərbaycan nağıllarında dialoqlar çox canlı və təbiidir. Personajların danışıq tərzi onların xarakterini açır və dilin müxtəlif üslub qatlarını nümayiş etdirir. Padşahın nitqi ilə sadə kəndlinin danışığı arasında fərq açıq hiss olunur ki, bu da dilimizin ifadə imkanlarının genişliyini sübut edir. Azərbaycan nağıllarında ana dilimizin qüdrəti onun zəngin söz ehtiyatında, obrazlı ifadələrində, musiqiliyində və dərin məna qatlarında özünü göstərir. Bu nağıllar dilimizi qoruyub saxlayan və gələcək nəsillərə ötürən ən qiymətli xəzinələrdən biridir. Əvvəlcə qeyd etmək lazımdır ki, nağıllar şifahi şəkildə nəsildən-nəslə ötürüldüyü üçün dil burada əsas rol oynayır. Yazılı mətnlərdən fərqli olaraq, nağıllar yadda qalmalı və dinləyicini cəlb etməlidir. Bu səbəbdən Azərbaycan nağıllarında dil son dərəcə axıcı, ritmik və obrazlıdır. “Az getdi, üz getdi, dərə-təpə düz getdi” kimi ifadələr həm ahəngdarlıq yaradır, həm də dinləyicinin diqqətini saxlayır. Bu cür ritmik strukturlar ana dilimizin musiqiliyini və fonetik zənginliyini nümayiş etdirir.Nağıllarda işlədilən bədii təsvir vasitələri də dilin qüdrətini göstərən əsas amillərdəndir. Təşbeh (bənzətmə), metafora, mübaliğə kimi vasitələr geniş şəkildə istifadə olunur. Məsələn, qəhrəmanın “aslan kimi cəsur”, “dağ kimi möhkəm” təsvir olunması dilin obraz yaratmaq gücünü ortaya qoyur. Bu ifadələr həm sadədir, həm də dərin məna daşıyır.Azərbaycan nağıllarında atalar sözləri və məsəllər xüsusi yer tutur. Bu ifadələr xalqın uzun illər ərzində qazandığı həyat təcrübəsinin dil vasitəsilə ümumiləşdirilmiş formasıdır. Nağıl qəhrəmanlarının dili ilə səsləndirilən bu hikmətli sözlər həm mətnin təsir gücünü artırır, həm də dinləyiciyə mənəvi dərs verir. Bu baxımdan dil yalnız kommunikasiya vasitəsi deyil, həm də tərbiyə vasitəsinə çevrilir. Dialoqlar da ana dilinin zənginliyini əks etdirən mühüm elementlərdəndir. Nağıllarda hər bir obraz öz sosial mövqeyinə və xarakterinə uyğun danışır. Padşahın nitqi daha rəsmi və təntənəli olduğu halda, sadə xalqın dili daha səmimi və gündəlik üslubdadır. Bu fərqliliklər dilin üslubi imkanlarının genişliyini göstərir. Nağıllarda tez-tez rast gəlinən təkrarlar və sabit ifadələr də diqqətəlayiqdir.
Məsələn, “bir var idi, bir yox idi” kimi başlanğıc formulları və ya hadisələrin təkrar təsviri mətnin yadda qalmasını asanlaşdırır. Bu, həm də şifahi ənənənin qorunmasına
xidmət edir.Bundan əlavə, Azərbaycan nağıllarında söz ehtiyatı çox zəngindir. Burada həm qədim sözlər, həm də dialekt və şivə elementləri qorunub saxlanmışdır. Bu isə dilin tarixi inkişafını izləməyə imkan verir və ana dilimizin köklərinin nə qədər dərin olduğunu göstərir.Nağılların bir başqa mühüm xüsusiyyəti onların milli kimliyi qorumasıdır. Dil vasitəsilə xalqın adət-ənənələri, dünyagörüşü, inancları və mənəvi dəyərləri ötürülür. Yaxşılıq, ədalət, mərdlik, sədaqət kimi anlayışlar nağıllarda dilin
köməyi ilə təqdim olunur və bu da gənc nəslin tərbiyəsində mühüm rol oynayır. Eyni zamanda, nağıllarda fantastik elementlərin təsviri də dilin imkanlarını geniş şəkildə
ortaya qoyur. Divlər, pərilər, sehrli varlıqlar və qeyri-adi hadisələr elə təsvir olunur ki, dinləyici onları asanlıqla təsəvvür edə bilir. Bu isə dilin yaradıcılıq gücünü və təsvir
imkanlarını bir daha sübut edir. Nəticə etibarilə, Azərbaycan nağıllarında ana dilimizin qüdrəti onun zəngin söz ehtiyatında, bədii ifadə vasitələrində, ahəngdarlığında, üslubi müxtəlifliyində və milli-mənəvi dəyərləri ötürmək qabiliyyətində özünü göstərir. Bu nağıllar yalnız ədəbi nümunə deyil, həm də dilimizin qorunması və inkişafı üçün əvəzsiz bir xəzinədir. Azərbaycan nağıllarında ana dilimizin qüdrəti təkcə bədii ifadə vasitələri ilə məhdudlaşmır, həm də dilin funksional, estetik və sosial tərəflərinin vəhdətində özünü göstərir.Əvvəla, nağıllarda dilin yaradıcılıq funksiyası çox güclüdür. Xalq öz təxəyyülünü məhz dil vasitəsilə reallaşdırır. Məsələn, sehrli əşyaların adlandırılması (“uçan xalça”, “sehrli güzgü”), qeyri-adi məkanların təsviri (“yeddi dağın arxası”, “qırx qapılı qala”) dilin yeni məna çalarları yaratmaq qabiliyyətini göstərir. Bu ifadələr sadə sözlərdən qurulsa da, onların birləşməsi nəticəsində tamamilə yeni obrazlar yaranır. Digər mühüm məqam dilin emosional təsir gücüdür. Nağıllarda istifadə olunan sözlər və ifadələr dinləyicidə müxtəlif hisslər oyadır: sevinc, qorxu, maraq, həyəcan. Məsələn, qəhrəmanın çətinliklərlə üzləşməsi zamanı istifadə olunan gərgin ifadələr və ya xoşbəxt sonluq zamanı işlədilən şən və ümidverici sözlər dilin psixoloji təsir imkanlarını göstərir.Nağıllarda sintaktik quruluşun da xüsusi rolu var. Cümlələr çox vaxt qısa, aydın və ritmik olur. Bu, şifahi nitq üçün çox əlverişlidir. Paralel konstruksiyalar, təkrarlar və ardıcıl sadalamalar mətnin axıcılığını artırır. Məsələn: “Gəldi, gördü, qalib gəldi” kimi strukturlar həm sadədir, həm də təsirli. Bununla yanaşı, Azərbaycan nağıllarında arxaik sözlər və ifadələr də geniş yer tutur. Bu sözlər müasir danışıq dilində az istifadə olunsa da, nağıllarda qorunub saxlanır və dilin tarixi qatlarını yaşadır. Bu baxımdan nağıllar dilin canlı “muzeyi” kimi çıxış edir. Azərbaycan nağıllarının dili olduqca sadə, axıcı və melodikdir. Bu sadəlik səthi deyil; əksinə, dilin dərin qatlarından süzülüb gələn bir təbiilikdir. Uşaqlar “Cırtdan”, “Tıq-tıq xanım”, “Məlikməmməd”, “Göyçək Fatma” kimi nağılları oxuyarkən və ya dinləyərkən sözlərin ahəngi, təkrarlar (“getdi, getdi, getdi…”), ritmik ifadələr onların yaddaşında iz buraxır. Bu xüsusiyyətlər ana dilinin öyrənilməsini təbii və asan edir. İkinci mühüm məqam dilin obrazlılığıdır. Nağıllarda təşbehlər, bənzətmələr, mübaliğələr geniş istifadə olunur. Məsələn, qəhrəmanların “dağları aşması”, “dənizləri keçməsi”, “divlərlə vuruşması” kimi ifadələr uşağın təxəyyülünü inkişaf etdirir və dilin təsvir gücünü göstərir. Bu obrazlılıq uşaqlara söz vasitəsilə geniş dünyalar qurmağı öyrədir.
Üçüncü istiqamət xalq müdrikliyinin dil vasitəsilə ötürülməsidir. Nağıllarda tez-tez atalar sözləri, məsəllər və hikmətli ifadələrə rast gəlinir. Bu isə uşaqlara erkən yaşdan
həm düzgün danışıq formalarını, həm də düşüncə mədəniyyətini aşılayır. Məsələn, yaxşılıq edənin mükafatını alması, pisliyin cəzasız qalmaması kimi ideyalar dil vasitəsilə şüura hopdurulur. Dördüncü olaraq, nağıllar ana dilinin emosional təsir gücünü göstərir. Qəhrəmanların sevinc, qorxu, kədər və ümid kimi hissləri ifadə etməsi uşaqlarda empatiya yaradır və sözlərin duyğu ötürmə qabiliyyətini gücləndirir. Bu, uşağın həm dil bacarığını, həm də emosional dünyasını zənginləşdirir. Beşinci mühüm cəhət milli kimlik və mədəniyyətin qorunmasıdır. Nağıllarda işlənən sözlər, ifadələr, adətlər və həyat tərzi uşaqlara öz xalqının kimliyini tanıdır. Bu prosesdə ana dili əsas daşıyıcı rolunu oynayır. Uşaq dili öyrəndikcə, eyni zamanda milli mənsubiyyətini də dərk edir. Bundan əlavə, nağıllar şifahi xalq ədəbiyyatının məhsulu olduğu üçün nəsildən-nəslə ötürülərək dilin canlılığını qoruyur. Hər nəsil bu nağılları danışarkən ana dilinin fonetik, leksik və qrammatik xüsusiyyətlərini təbii şəkildə saxlayır və inkişaf etdirir. Nəticə etibarilə, Azərbaycan nağılları uşaqlar üçün sadəcə maraqlı hekayələr deyil. Onlar ana dilimizin zəngin söz ehtiyatını, bədii ifadə gücünü,
emosional təsir imkanlarını və milli ruhunu özündə birləşdirən mühüm bir məktəbdir.
Bu nağıllar vasitəsilə uşaqlar həm dili sevir, həm də onu düzgün, səlis və təsirli şəkildə istifadə etməyi öyrənirlər. Azərbaycan nağılları — Azərbaycanın şifahi xalq ədəbiyyatının epik növünə aid janr. Azərbaycan nağılları Azərbaycan xalqının dünya görüşünü, həyata münasibətini, zülmə qarşı mübarizəsini, gələcək üçün arzularını və inamını əks etdirən şifahi xalq ədəbiyyatının çox qədim və geniş yayılmış növlərindəndir. Azərbaycan nağıllarını mövzularına görə bir-neçə hissəyə bölmək olar:Epik növün ən geniş yayılmış janrlarından olan nağıllar süjet tərkibinin zənginliyinə, dinləyici auditoriyasının genişliyinə görə Azərbaycan folklorunda digər janrlardan seçilir. Dastan auditoriyası, əsasən, orta və yaşlı nəslin nümayəndələrindən ibarət olursa, nağıllarda belə məhdudiyyət yoxdur. Nağıllar kiçikdən tutmuş böyüyə qədər istənilən yaş qrupuna məxsus insanların zövqünü, marağını oxşayır. Nağıllar insanların asudə vaxtlarını maraqlı keçirməsinə xidmət etməklə yanaşı, həm də ibrətamiz, əxlaqi məzmun kəsb edir. Bunun nəticəsidir ki, İslam dinindən gələn bir çox fikirlər nağıllar vasitəsilə xalq arasında təbliğ olunmuş, insanlara milli-mənəvi dəyərlərdən gələn əxlaqi görüşlər aşılanmış, bir çox hökmdarlar nağılların təsir gücündən istifadə edərək özlərinin ədalətli hökmdar təsəvvürünü yaratmağa çalışmışlar. Azərbaycanda yazıya alınmış nağılların sayı minlərlə ifadə olunsa da, nağıl süjetlərinin sayı bundan xeyli azdır. Azərbaycan nağıl süjetlərinin sistemli kataloqunda Azərbaycanda 692 nağıl süjetinin mövcud olduğu qeyd edilir. Təbii ki, bu rəqəm nağıl repertuarını tam əks etdirmir, çünki şifahi ənənədə hələ də toplanmamış süjetlər qalmaqdadır. Təkcə onu qeyd etmək kifayətdir ki, AMEA Folklor İnstitutunda bölgə folklorunun toplanması istiqamətində görülən işlər nəticəsində son illər Qarabağ sakinlərindən 400-dən artıq, Saatlı və Tovuz rayonlarının hər birindən 100-ə yaxın nağıl yazıya alınmışdı. Son illər yazıya alınan nağıllar hesab alındığı təqdirdə nağıl süjetlərinin sayı artacaq, amma ümumi mənzərə dəyişməz qalır. Belə ki, Azərbaycan nağıl repertuarının 60 faizi (390 süjet) beynəlxalq, 40 faizi (302 süjet) milli süjetlərdən təşkil olunmuşdu. Beynəlxalq süjetlərə ən çox sehrli və heyvanlar haqqında nağıllar qrupunda rast gəlinir. Bu qrupların süjet tərkibinin yarıdan çoxu beynəlxalq süjetlərdən ibarətdir. Milli süjetlərin böyük əksəriyyəti isə dini və novellistik nağıllar qrupunun payına düşür. Azərbaycan nağıl repertuarının yarıdan çoxunun beynəlmiləl səciyyə daşımasına baxmayaraq, hər bir xalqın nağılı onun çoxəsrlik tarixini, adət-ənənəsini, etnoqrafiyasını, yaşamını, mübarizəsini, istək və arzularını əks etdirir, ona görə də millidir.
Nağıl qrupları: Azərbaycan nağılları poetik xüsusiyyətləri, qəhrəman tipi nəzərə alınmaqla yeddi qrupa ayrılır: Heyvanlar haqqında nağıllar, sehrli nağıllar, dini nağıllar, novellistik (məişət) nağıllar, qaravəllilər, kumilyativ nağıllar, bahadırlıq nağılları. Heyvanlar haqqında nağıllar, sehrli nağıllar və novellistik nağıllar Azərbaycan folklorşünaslığında hələ Sovet dövründən müstəqil qrup kimi qəbul olunmuşdur, digər qruplardan isə yalnız son illər aparılan araşdırmalarda müstəqil qrup kimi danışılır. Dini nağılların əsas iştirakçıları peyğəmbərlər və dini şəxsiyyətlərdir və belə nağıllar daha çox İslam dinindən gələn fikirlərin xalq içində, kütlə arasında təbliğinə xidmət edir. Kumilyativ nağıllar sabit strukturu ilə seçilir və eyni fəaliyyətin təkrarı üzərində qurulur. Bahadırlıq nağılları isə qəhrəmanın doğuluşunun epik genişlik qazanması, adla obraz arasında bağlılığın olması, qəhrəmanın qarşıya qoyulan məqsədə fiziki gücü hesabına çatması və s. bu kimi xüsusiyyətlərə görə digər qruplardan fərqlənir. Formulavari nağıllarda zəncirləməni təşkil edən həlqələr eyni sintaktik qəliblər üzərində qurulur. Sadəcə, hər yeni həlqə qoşulduqda sintaktik qəliblər bir qədər genişləndirilməklə yenidən təkrarlanır. Bura “Bit və birə”, “Doğulmamış uşağın taleyi üçün ağlama” kimi nağıllar daxildir. Epik zəncirləmələrdə isə zəncirləmə eyni epik həlqələr əsasında qurulur, amma bu həlqələrin sintaktik ifadəsi bir-birindən fərqlənir. Bu nağıllar, digər nağıl qrupunda olduğu kimi, sakit təhkiyə ilə söylənir. Bura “Dəyişmə”, “Tıq-tıq xanım” və digər nağıllar daxildir. Zəncirvari nağıllar ilk dəfə V.Y.Proppun “Kumulyativ nağıllar” adlı məqaləsində müstəqil qrup kimi araşdırmaya cəlb olunmuş, daha sonra E.A.Kostyuxin heyvanlar haqqında nağılların tip və formalarından bəhs edərkən zəncirvari nağıllara toxunmuş, onların kompozisiya xüsusiyyətlərindən bəhs etmişdi. Hər iki araşdırıcı məhz struktur xüsusiyyətlərindən çıxış edərək bu qrupu digər nağıllardan fərqləndirməyə çalışmışdı. E.A.Kostyuxinə görə, zəncirvari nağıllar heyvanlar haqqında nağılların sadələşdirilməsi və uşaq auditoriyasına uyğunlaşdırılması nəticəsində yaranmışdı. Süjetlərin təfsilatdan uzaqlaşması, təhkiyə hissəsinin mümkün qədər qısaldılması, statik elementlərin kənarlaşdırılması nağıla dinamiklik gətirmiş və onu dialoqlara çevirmişdir. Azərbaycan nağıllarında dilimizin zənginliyi çox mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Çünki dil cəmiyyətin ən dəyərli mənəvi sərvətidir. Hər bir xalqın inkişafı, həyatı, müba rizəsi onun dili ilə sıx bağlıdır. Belə ki, hər bir xalq öz tarixini, milli mənəvi dəyərlərini, adət-ənənəsini gələcək nəsillərə məhz dil vasitəsilə çatdırır. Rus pedaqoqu K. D. Uşinskinin dediyi kimi bir xalqı məhv etmək üçün onun dilini əlindən almaq kifayətdir. Elə buna görə də tarix boyu yurdumuza hücum edən yadellilər ilk əvvəl dilimizi məhv etməyə çalışmışlar. Biz də məhz bu səbəbdən dilimizi qorumalı, ona sahib çıxmalıyıq. Dil hər bir xalqın etnik fərdiliyini özündə təcəssüm etdirən çox mühüm bir amildir. Hər bir xalqın dili onun siyasi, ictimai, mədəni həyatı ilə sıx bağlı olur. Həmin sahələrdəki dəyişikliklər, bir qayda olaraq dildə də öz əksini tapır. Dil tarixinin müxtəlif dövrlərə və həmin dövrlərin çeşidli mərhələlərə ayrılması da xarici və daxili amillərdən asılı olur. Bu dövr və mərhələlər özündən əvvəlki dövrə və ya inkişaf mərhələsinə görə yeni dövr və ya yeni mərhələ adlanır. Əski türk dillərindən olan Azərbaycan dili də bu baxımdan istisnalıq təşkil etmir. Dünyanin tarixi təcrübəsi göstərir ki, xalqların ana dilinin təşəkkülündən sonrakı inkişafı, müxtəlif dillər əhatəsində nüfuz qazanması dövlətin və millətin məxsusi dəyərlər üzərində təkamül prosesi keçmiş ilə sıx bağlıdır.
Bu mənada kökü çox-çox qədimlərə gedib çıxan Azərbaycan dilinin də formalaşması tarixi vardır. Dilimizin daima təmasda olduğu türk dilləri içərisində ədəbi, ictimai- siyasi, ideoloji mövqeyinin tarixi mərhələlərə uyğun şəkildə möhkəmləndirilməsi onu zəngin əsaslar üzərində formalaşan dil kimi səciyyələndirir. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan dili türk dillərindən biridir, türk, qaqauz, türkmən dilləri ilə birlikdə Altay dili ailəsinin oğuz yarımqrupuna daxildir. Dilimiz Azərbaycandan başqa, Rusiyada, xüsusilə Dağıstanda, Gürcüstanda, İranda, İraqda, Türkiyədə, Suriyada, Ukraynada, ABŞ-da, Böyük Britaniyada, Almaniyada, habelə Qazaxıstanda, Özbəkistanda və
Türkmənistanda yayılmışdır. Ana dilimizdə danışanların ümumi sayı təqribən 50 milyon nəfərdir. Azərbaycan dilinin yazısı XIII əsrdə formalaşmağa və ədəbi ümumoğuz ənənələri dilindən ayrılmağa başlamışdı. Həmin proses əsasən XV-XVI əsrlərdə başa çatmışdı. Həmin dövr Azərbaycan dilinin çiçəklənmə dövrü idi. Nəsimi, Xətai və Füzuli kimi klassik şairlər ədəbi Azərbaycan dilində yazıb yaradırdılar. Ensiklopedik məlumatlara görə, Azərbaycan dilinin təşəkkülündə eramızın 1-ci minilliyində Azərbaycan ərazisində məskunlaşmış hun, bulqar, Xəzər, on oğuz, basil, peçeneq və s. türkdilli tayfalar iştirak etmişlər. Azərbaycan dilinin ümumxalq dili formasının təqribən VII-IX əsrlərdə sona çatması ehtimal edilir. Belə bir məlumat var ki, hələ V əsrdə müasir Azərbaycan ərazisindəki Qafqaz Albaniyasında mövcud olmuş əlifba ilə dini və bədii məzmunlu orijinal kitablar və tərcümə kitabları yazılmışdı. VII-IX əsrlərdə Azərbaycan mədəniyyətinə ərəblərin, XI əsrdə isə iranlıların təsirinin güclənməsinə baxmayaraq, Azərbaycan dili öz inkişafından qalmamışdı. Azərbaycan dili uzun bir müddət türki türk dili Azərbaycan türkcəsi, bəzən isə tatar dili Qafqaz tatarlarının dili (xüsusən rus dilində yazılmış əsərlərdə) adlandırılmışdır. Müasir Azərbaycan ədəbi dili canlı danışıq dili ilə tarixən üzvi surətdə bağlı olub, qarşılıqlı əlaqə şəraitində inkişaf etmişdir. Azərbaycan dili qrammatik quruluşuna görə türk dillərinin ümumi qrammatik əsaslarına uyğundur.
Müasir Azərbaycan dilində sadə və mürəkkəb cümlələrin bir çox növü ilə ən mürəkkəb fikri məqsədəuyğun çalarlılıqla ifadə etmək olur. Azərbaycan dilinin lüğət tərkibinin əsası türk dillərinə mənsub ümumi mənşəli sözlərdir. Müasir Azərbaycan dilində alınma sözlər də var. Əsasən dilimizə müxtəlif tarixi dövr və hadisələrlə əlaqədar olaraq ərəb, fars, rus və Avropa dillərindən keçmişdir. Azərbaycan dilinin lüğət tərkibi zəngindir.Azərbaycan ədəbi dilinin lüğət tərkibində 100 minədək söz var. Dilimizin şərq (Quba, Bakı, Şamaxı dialektləri, Muğan və Lənkəran şivələri), qərb (Qazax, Gəncə, Qarabağ dialektləri və Ayrım şivəsi), şimal (Şəki dialekti və Zaqatala- Qax şivəsi), cənub (Naxçıvan, Ordubad, Təbriz dialektləri və Qərbi Azərbaycan- İrəvan şivəsi) dialektləri və şivələri mövcuddur. Azərbaycan ədəbi dilinin təqribən min illik tarixi var. IX-X əsrlərdə şifahi, XI əsrdən isə yazılı qol üzrə formalaşan Azərbaycan ədəbi dili əsasən üç inkişaf dövrü keçmişdir: ümumxalq dili əsasında ədəbi dilin formalaşması və inkişaf dövrü (IX-XVIII əsrlər); milli dil əsasında ədəbi dilin qurulması və sabitləşməsi dövrü (XIX əsr və XX əsrin başlanğıcı); milli ədəbi dilin dövlət dili kimi yenidən qurulması dövrü. Birinci dövrün başlanğıcında şifahi ədəbi dil əsas rol oynamışdır. Həmin dövrün ən zəngin abidəsi Kitabi Dədə Qorquddur. XIII-XIV əsrlərdə yazılmış bir çox əsərlərin yetkin dili ədəbi dil əsaslarının daha əvvəllər yarandığını göstərir. Dili xalq yaradır. Lakin onun yaşayıb nəsildən –nəsilə ötürülməsi, görkəmli şəxsiyyətlərin, qüdrətli dövlət başçılarının hesabına başa gəlir. Dilin durmadan zənginləşməsi onun statusundan, işlənmə arealından çox asılıdır. Ölkələr işğal olunanda dilin də sərhədləri daralır, hüdudları da pozulur. Dil də insan kimi əsir düşür, cəmiyyətdən təcrid olunur, funksionallığını itirib aradan çıxır. Min illər boyu folklorda, xalq nəğmələrində məişət qayğılarında özünü tanıdan ana dilimiz təxminən 500 il əvvəl Səfəvi hökmdarı, şair Şah İsmayıl Xətainin zamanında geniş fəaliyyət statusuna yüksələ bildi. Bu vaxta kimi türkün zəfər yürüşləri, oğuzların hərbi səfərləri, qanunları, fərmanları farsca, ərəbcə yazılırdı.
Beləliklə Ş. İ. Xətai tarixdə qurucu yaradıcı türklərdən biri kimi qalan ana dilimizin də sərhədlərini ölkənin hüdudları kimi genişləndirdi. Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi hüquqi aktlarla təsbit olunması məsələsi hələ 20-ci əsrin əvvəllərində – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hakimiyyəti dövründə də aktuallıq kəsb etmişdir.
O zaman parlamentin istifadə etdiyi dil Azərbaycan türkcəsi idi. Qeyri millətlərdən olan yerli əhalinin nümayəndələri çıxışlarının rus dilində olmasını təklif edəndə parlamentin iclaslarından birində bu məsələ geniş müzakirə olunmuş və xüsusi qərar qəbul edilmişdi. Qərara əsasən parlamentin rəsmi dili Azərbaycan dili elan olunmuş, digər millətlərin nümayəndələrinin öz çıxışlarını rus dilində etmələri hələlik məqbul sayılmışdı. Bununla belə rəsmi sənədlər ana dilində tərtib edilirdi. Azərbaycan dövləti ikinci müstəqillik dövründə xalqın dilinin ümumişlək səviyyəyə çatması, dünya sisteminə daxil olması məsələlərinə xüsusi diqqət yetirmişdir. Bu prosesi izləyərkən aydınlaşır ki, dilimizin beynəlxalq sistemə daxil olması istiqaməti XIX əsrin sonlarından güclənmiş, dövlətçik tariximizdə bu proses gerçək rəsmi, nəzəri-təcrübi ifadəsini XX əsrin sonlarından tapmışdır. Azərbaycan dilinin müstəqilliyi ideyaları ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin dövlətçilik düşüncələrində önəmli yer alan məsələlərdən biri olmuşdur. 1995-ci ildə ölkəmizin yeni konstitusiyasının qəbul olunması ilə özünün tarixi, mənəvi, siyasi haqqını alan Azərbaycan dili hazırki dövrə kimi dövlət səviyyəsində müasir vəziyyətini, mövqeyini formalaşdırmaq yönümündə mühüm qərar və sənədlərlə əhatələnmişdir. Bu mərhələlərdə dövlətin milli dil
siyasətinin uğurla və dolğun aparılması ictimai xarakter daşımaqla həm də ona “dövlət dili” statusu qazandırmışdır. 1995-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası hazırlanarkən dövlət dilinin necə adlandırılması ilə bağlı müxtəlif təkliflər olmuşdu və onların çox böyük əksəriyyətində ana dilimizin “Azərbaycan dili” adlandırılması ideyası dəstəklənirdi. Müzakirələrin nəticəsi olaraq 1995-ci il Konstitusiyasının 21-ci maddəsində Azərbaycan Respublikasında dövlət dilinin “Azərbaycan dili” olması öz əksini tapdı. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev Azərbaycan dilinin qorunmasına və inkişafına tarixin bütün dövrlərində xüsusi diqqət yetirmişdir. 2001-ci ilin 18 iyununda ümummilli liderimiz “Dövlət dilinin təkmilləşdirilməsi haqqında ” fərman imzalamışdır. Bu tarixi sənəd dilimizin inkişafı və tətbiqi sahəsində meydana çıxan problemlərin həllində mühüm rol oynamışdır. Həmin fərmanda Azərbaycan Prezidenti yanında Dövlət Dil Komissiyasının yaradılması nəzərdə tutulurdu. Dünyanın heç bir dövlətində analoqu olmayan belə bir qurumun yaradılması ana dilimizin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsinə daha effektli şəkildə nəzarət etmək və bu prosesi ümummilli maraqlar kontekstində tənzimləmək məqsədi daşıyırdı. 2001-ci il avqustun 9-da Azərbaycan prezidenti yeni fərman “Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili gününün təsis edilməsi haqqında” mühüm bir sənəd imzaladı. Fərmanda deyilir: “Hər il avqust ayının 1-i Azərbaycan Respublikasında Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili günü kimi qeyd edilsin”.
Həmin sənədə görə 2001-ci ilin 1 avqustundan etibarən latın qarfikalı Azərbaycan əlifbasına keçid reallaşdı. 2003-cü ilin yanvar ayının 2-də isə Heydət Əliyevin fərmanı ilə “Azərbaycan Respublikasının qanunu” qüvvəyə mindi. Həmin qanunda dövlətin ana dilinə qayğısı sahəsindəki əsas vəzifələri dəqiq şəkildə göstərilmişdi. “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” qanun dövlət dilinin inkişaf proqramının hazırlanmasını və dövlət büdcəsindən ayrılmış vəsait hesabına həmin proqramın həyata keçirilməsinin maliyyələşdirilməsini hökümətin başlıca vəzifələrindən biri kimi göstərir. Əsası ümummilli liderimiz Heydər Əliyev tərəfindən qoyulan bu siyasət hazırda cənab İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilməkdədir. Prezidentin “Azərbaycan dilində latın qarfikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keşirilməsi haqqında” 12 yanvar 2004-cü il tarixli sərəncamı da öz ictimai- tarixi əhəmiyyətinə görə kifayət qədər uğurlu bir sənəd kimi qiymətləndirilməlidir. Bu da cənab prezidentimizin milli-mənəvi dəyərlərimizə, elmin və mədəniyyətin inkişafına böyük diqqət yetirdiyini göstərir. Ən əsası isə nəşr olunmuş həmin kitablar respublikamızın bütün kitabxanalarına və məktəblərinə pulsuz hədiyyə edilmişdir.
Bununla da kitabxana fondlarının latın qrafikalı ədəbiyyatla tamamilə təchizi başa çatmışdır. Azərbaycan Respublikasının dövlət dili Azərbaycan dilidir. Müstəqil status almış Azərbaycan dilinin geniş tətbiq edilməsi və sərbəst inkişafı üçün münbit zəmin yaranmışdır. Tarixin müxtəlif mərhələlərində dilimizə qarşı edilən haqsızlıqların, təzyiq və təhriflərin nəticələrinin aradan qaldırılması üçün hazırda ölkəmizdə çox əlverişli şərait mövcuddur. Dil öz daxili qanunları əsasında inkişaf edirsə də, onun tədqiq və tətbiq edilməsi üçün yaradılmış geniş imkanlar bu inkişafın daha sürətli və dolğun olmasına təkan verir. Bütün xalqlarda olduğu kimi, Azərbaycan xalqının da dili onun milli varlığını müəyyən edən başlıca amillərdəndir. Dilimiz xalqın keçdiyi bütün tarixi mərhələlərdə onunla birgə olmuş, onun taleyini yaşamış, müxtəlif problemlərlə qarşılaşmışdır. O xalqın ən ağır günlərində belə onun milli mənliyini, xoşbəxt gələcəyə olan inamını qoruyub möhkəmləndirmişdir. İnkişaf etmiş zəngin dil
mədəniyyətinə sahib olan xalq əyilməzdir, ölməzdir, böyük gələcəyə malikdir. Ona görə də xalqımıza ulu babalardan miras qalan bu ən qiymətli milli sərvəti hər bir Azərbaycan övladı göz bəbəyi kimi qorumalı, daim qayğı ilə əhatə etməlidir. Bu bizim müqəddəs vətəndaşlıq borcumuzdur.
Dilin qorunub saxlanması üçün o, təqribən yüz min adamın danışıq dili olmalıdır. Hazırda 400-dən artıq dil itməkdə olan dil sayılır. Həmin dillərdə çox az sayda ahıl adam danışır. Ahıllar öldükcə dilləri də onlarla birlikdə ölür. Məsələn, Afrikada bikia dilində 1, qoundo dilində 30, elmolo dilində 8; Cənubi Amerikada texulçe dilind təqribən 30, itonama dilində 100; Şimali Amerikada kaquila dilində 100; Avstraliyada alau dilində təqribən 20 nəfər danışır. Dillərin ölü dillərə çevrilməsinin səbəblərindən biri həmin dillərdə danışanların əhali sayı üzrə qeyri-bərabər yayılmasıdır. Belə ki, planetimizin əhalisinin 80 faizi yalnız 80 dildə danışa bilir. Bununla belə, 3,5 min dil Yer kürəsi əhalisinin 0,2 faizinin payına düşür. Dilin aradan çıxması prosesinin əsas səbəbi qloballaşma və miqrasiyadır. Adamlar kütləvi şəkildə kəndlərdən şəhərlərə köçdükləri üçün müəyyən vaxtdan sonra öz xalqının dilini unudur. Hazırda mövcud olan dillərin yarısı təqribən yüz ildən sonra istifadədən kənarda qalacaqdır. Dillərin bir çoxu həmin dillərdə danışanların daha güclü dil mühitinə daxil olması səbəbindən aradan çıxır. Buna görə də sayca kiçik xalqların və
dövlətçiliyi olmayan xalqlar öz dillərinin aradan çıxmaq təhlükəsi ilə üzləşir.
Uşaqların 70 faizdən azının öyrəndiyi dil ölümə məhkum dil sayılır. YUNESKO-nun Yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşən dünya dilləri Atlasının məlumatına görə, hazırda Avropada təqribən 50 dilin yox olmaq təhlükəsi var. Linqvistikada canlı və ölü dil məfhumları məlumdur. Canlı dil insanların gündəlik ünsiyyətində işlədilən dildir. Ölü dil isə nə vaxtsa istifadədən kənarlaşdırılmış və öz inkişafını dayandırmışdır. Latındili ölü dillərdən biridir. Buna baxmayaraq, həmin dil dəyişməz qaldığından elmi terminlərin göstərilməsi üçün istifadə olunur. Latın dili müasir roman dillərinin xələfidir. Bir sıra hallarda ölü dil yenidən canlı dilə çevrilə bilər. Buna ivrit dilini misal göstərmək olar. Suriya, finikiya, puni, Akkad, elam, şumer, tirren, ket, qədim Çin, çaqatay, hunn, Xəzər, bulqar, murom, meşşer, vediy, soqdı, Avesta, sak, parfiya, Midiya, qədim fars, orta fars, toxar, qədim Makedoniya, qədim yunan, Frigiya, venet, messap, dalmasiya, yan, qədim rus, qərbi rus, praslavyan, Prussiya, qot, şərqi german, qədim sakson, qədim ingilis, orta ingilis, qədim İrlandiya və s. dillər ölü dillərə misal göstərilə bilər. Bəli ana dili xalqın varlığının ən başlıca göstəricisi, ən böyük milli- mənəvi sərvətidir. Milli dil hər bir xalqın, millətin özünəməxsusluğunu, tarixi keçmişini və mədəniyyətini, zəngin söz xəzinəsini, inanc və ənənələrini, əxlaqi davranışları və dünyagörüşünü özündə daşıyan, əsrlərdən-əsrlərə çatdıran əvəzsiz milli sərvətdir. Ümummilli lider Heydər Əliyevin müdrikcəsinə dediyi kimi, “xalqı xalq edən, milləti millət edən onun ana dilidir”. Ümummilli lider Heydər Əliyevin böyük önəm verdiyi dil siyasəti onun layiqli varisi Prezident İlham Əliyev tərəfindən də uğurla davam etdirilir. Ulu öndərin siyasi kursunu yeni şəraitin tələblərinə uyğun şəkildə yaradıcılıqla inkişaf etdirən ölkə rəhbərinin ilk sərəncamlarından biri Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi ilə bağlı olmuşdur. Prezidentin 9 aprel 2013-cü il tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı” adından göründüyü kimi, ana dilimizin hərtərəfli inkişafı və tətbiqi baxımından xüsusilə böyük əhəmiyyət daşıyır. Proqramın əsas məqsədlərindən biri də qloballaşma şəraitində dillərin qarşılıqlı əlaqələrinin öyrənilməsinin intensivləşdirilməsi məsələsidir ki, bu da Azərbaycan dilçiliyinin dünya elminə inteqrasiyası və ölkənin tanınmış dilçi alimlərinin beynəlxalq miqyasda nüfuz qazanmasına münbit şərait yaradır. Ölkəmiz müstəqillikqazandıqdan sonra Azərbaycan dilinə dövlət səviyyəsində böyük qayğı göstərilmiş və bu qlobal məsələ daim diqqət mərkəzində olmuşdur. Ümummilli lider Heydər Əliyevin Azərbaycan dili haqqında dediyi sözlər bu qayğının ən bariz nümunəsidir: “Hər bir xalqın milliliyini, mənəvi dəyərlərini yaşadan, inkişaf etdirən onun dilidir. Bizim ən böyük sərvətimiz ondan ibarətdir ki, dilimiz yaşayıb və zənginləşibdir.
Azərbaycan ədəbi dilinin saflığına daim qayğı göstərilməlidir. Çünki dil xalqın sərvətidir. Ədəbi dilin tərəqqisi olmadan mənəvi mədəniyyətin tərəqqisi mümkün deyildir. Lakin mədəniyyətin və elmin səviyyəsi yüksəldikcə, həyatın axarı sürətləndikcə dilin təkmilləşdirilməsinə, onun söz ehtiyatının zənginləşməsinə daha çox qayğı göstərmək lazımdır”. Milli ruh isə, təbii ki, məxsus olduğu xalqın həyata baxışı, onu duyum tərzi, folkloru, dini, dili və s. amillər əsasında formalaşır. Dil bütün dövrlərdə xalqın tarixinə daxil olaraq sonrakı illəri əhatə edir. O, xalqmızın milli- mənəvi sərvətidir. Ulu öndər Heydər Əliyevin qeyd etdiyi kimi, “Xalqı xalq, milləti millət edən ana dilidir”.Vətənin mövcudluğu üçün torpaq və dil əsasdır. Torpaq onun cizmani, dil isə intellektual mövcudluğudur. Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun “daxili nitq hansı dildədirsə, ana dili odur” hikməti həqiqətin ifadəsidir. Doğrudan da ana dili “ana gözlərindən süzən nur kimi gilə-gilə ürəyimizə hopub”, qəlbimizə axıb, iç dünyamıza dolub. Qəlbimizə axa-axa da bizi cilalayıb, bizi elə, obaya, ana torpağa bağlı bir insan olaraq formalaşdırıb. İç dünyamız onun sayəsində saflaşıb, durulaşıb. Daxilimizə bir mənəvi gözəllik bəxş etdiyi kimi, o, baharın torpağa milyon naxış vurduğu tək zahirimizə də milyon naxış vurur. Çünki ana dilimizin gücü, qüdrəti sonsuzdur. Onun yaratdıqlarının həddi, hüdudu yoxdur. Onun hesabına bizim mənəviyyat xəzinəmizə çoxlu sayda ölməz sənət əsərləri bəxş olunmuşdur. Əsrlər, qərinələr ötsə də, onlar yenə də xalqın mənəviyyat dərsliyi olaraq öz dəyərini saxlamış və bundan sonra da saxlayacaqdır. Çünki onlar doğma və şirin olan dilimizin süzgəcindən keçmişdir.
Hansı ki, o dil anaların südündə, laylasında, nənələrin bayatılarında, nağıllarında, ulu babaların öyüd-nəsihətlərində, kişiyanə söhbətlərində zaman-zaman canımıza, qanımıza hopmuşdur. Dilimizin bitib – tükənməyən xəzinəsindən istifadə etməyi bacaraq, bildiklərimizi daxili nitqimizin, təfəkürümüzün süzgəcindən keçirərək şirin, ahəngdar ana dili vasitəsilə düzgün, səlis, aydın, təmiz ifadə edək. Onu yaşatmağa, sevməyə, əzizləməyə borcluyuq. Çünki xalqımızın ruhunun daşıyıcısı ana dilidir.Uşaqları, gəncliyi bilgiləndirmək, maarifləndirmək, ən əsası sevindirmək ən ali hisdir, ən uca vəzifə, müqəddəs borcdur. Onların üzündə sabaha inam, təbəssüm ən gözəl, möhtəşəm tablodur. Təbəssüm uşaq qəlbinin bayramıdır… Sözlərimi ulu öndər Heydər Əliyevin möhtəşəm kəlamı ilə bitirmək istərdim. “Uşaqlara qayğı göstərmək, uşaqların təhsili, tərbiyəsi üçün şərait yaratmaq, uşaqlara həyatda sərbəst yaşamaq, sərbəst inkişaf etmək adət-ənənələrini aşılamaq aparılan işin əsası olmalıdır.”
Məmmədli Ruhiyyə
F.Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanasının Elmi – metodika şöbəsinin müdiri
Gundelik.az