Müasir elmi mühitdə tədqiqatçının uğuru yalnız yüksək elmi nəticələr əldə etməsi ilə məhdudlaşmır. Elmi ideyanın beynəlxalq səviyyədə təqdim olunması, yeni tərəfdaşların tapılması, qrant və layihələrdə iştirak, eləcə də müxtəlif elmi məktəblərlə əməkdaşlıq qurulması müasir tədqiqat fəaliyyətinin mühüm komponentlərinə çevrilib. Xüsusilə gənc alimlər üçün bu imkanlardan düzgün və vaxtında istifadə etmək onların elmi karyerasının formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Lakin imkanların mövcudluğu qədər tədqiqatçının həmin imkanlara münasibəti də əhəmiyyətlidir. Elmi fəaliyyət yalnız hazır imkanları gözləmək deyil, həm də yeni imkanların yaradılmasına təşəbbüs göstərmək tələb edir. Bu baxımdan gənc tədqiqatçının təşəbbüskarlığı, beynəlxalq elmi əlaqələr qurmaq bacarığı və öz elmi ideyasını təqdim etmək qabiliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin Kimya İnstitutunun Beynəlxalq Əməkdaşlıq sektorunun əməkdaşı, Kimya İnstitutunun Gənc Alim və Mütəxəssislər Şurasının sədr müavini Araz Dövlətov ilə söhbətimizdə müasir elmi mühitdə gənc tədqiqatçıların qarşısında dayanan imkanlar, beynəlxalq əməkdaşlığın əhəmiyyəti, elmi təşəbbüskarlıq və gənc alimlərin bu proseslərdə daha fəal iştirakının yolları barədə danışdıq.
Gundelik.az müsahibəni təqdim edir:
Siz gənc elmi tədqiqatçılarla iş zamanı hansı məqamları müşahidə edirsiniz?
Araz Dövlətov: Gənc elmi tədqiqatçılar arasında yüksək elmi potensiala, yeni biliklərə marağa və inkişaf istəyinə malik kifayət qədər gənclər var. Bununla yanaşı, müəyyən hallarda bir məqam müşahidə olunur: tədqiqatçı mövcud imkanlardan istifadə etmək üçün ilk addımı atmaq əvəzinə, həmin imkanların ona təqdim olunmasını gözləyir.
Məsələn, beynəlxalq layihəyə dəvət, xarici həmkarla əməkdaşlıq, konfransda iştirak və ya qrant proqramı barədə məlumatın hazır şəkildə qarşısına çıxmasını gözləmək daha asan görünə bilər. Halbuki müasir elmi mühitdə yalnız imkanlardan xəbərdar olmaq kifayət deyil. Tədqiqatçının özü də təşəbbüs göstərməli, əlaqələr qurmalı və öz elmi ideyasını təqdim etməlidir.\
Sizcə, bu yanaşmanın formalaşmasına hansı amillər təsir edir?
Burada müxtəlif amillər rol oynayır. Bəzən beynəlxalq qrantlar, elmi proqramlar və əməkdaşlıq imkanları haqqında kifayət qədər məlumat olmur. Bəzən isə gənc tədqiqatçı xarici universitetə və ya tədqiqat mərkəzinə özü müraciət etməyə tərəddüd edir.
Digər tərəfdən, beynəlxalq əməkdaşlıq ilk baxışda mürəkkəb proses kimi görünə bilər. Əslində isə ilk addım çox vaxt sadədir: düzgün əlaqəni tapmaq, elmi istiqaməti təqdim etmək və əməkdaşlıq üçün konkret təklif vermək.
İnstitutda bu istiqamətdə artıq hansı işlər həyata keçirilir?
Bu istiqamətdə artıq konkret addımlar atılır. Kimya İnstitutunun Beynəlxalq Əməkdaşlıq sektoru tərəfindən müxtəlif ölkələrin elmi müəssisələri və tədqiqat mərkəzləri ilə yeni əlaqələrin qurulması istiqamətində iş aparılır.
Hazırda Qazaxıstan, Belarus, Özbəkistan və Türkiyənin elmi qurumları, həmçinin TÜBİTAK və Avropadakı elmi dairələrlə əməkdaşlıq əlaqələrinin qurulması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində işlər həyata keçirilir.
Burada əsas məqsəd yalnız beynəlxalq əlaqələrin sayını artırmaq deyil. Əsas məsələ yaradılan bu əlaqələrin institutun laboratoriyalarına və konkret tədqiqatçılara real imkanlar yaratmasıdır.
Xüsusilə gənc elmi tədqiqatçıların bu əməkdaşlıqlara cəlb olunmasını vacib hesab edirik. Yeni qurulan əlaqələr yalnız rəhbərlik və ya Beynəlxalq Əməkdaşlıq sektoru səviyyəsində qalmamalıdır. Növbəti mərhələdə həmin əlaqələri birbaşa laboratoriyaların və gənc tədqiqatçıların elmi fəaliyyətinə bağlamaq, onları xarici həmkarlarla birbaşa ünsiyyətə, birgə tədqiqatlara və layihələrə cəlb etmək əsas məqsədlərimizdəndir.
Bu əlaqələrin gənc tədqiqatçılar üçün konkret olaraq hansı imkanlar yaratması nəzərdə tutulur?
Məqsəd odur ki, gənc tədqiqatçı artıq yalnız beynəlxalq imkan haqqında məlumat alan şəxs olmasın, həmin əməkdaşlığın birbaşa iştirakçısına çevrilsin.
Məsələn, laboratoriyanın elmi istiqaməti Qazaxıstanda, Belarusda, Özbəkistanda, Türkiyədə və ya Avropada fəaliyyət göstərən uyğun tədqiqat qrupu ilə üst-üstə düşürsə, həmin tərəflər arasında birgə elmi məqalə, qrant layihəsi, seminar və ya tədqiqat mübadiləsi üçün zəmin yaradıla bilər.
Biz istəyirik ki, yaradılan yeni əlaqələr konkret elmi fəaliyyətə çevrilsin. Gənc tədqiqatçı xarici həmkarla əlaqə yaratsın, öz tədqiqat istiqamətini təqdim etsin, ortaq mövzular müəyyənləşdirsin və gələcək əməkdaşlığın formalaşmasında özü də fəal iştirak etsin.
Beynəlxalq əməkdaşlığın əsas məqsədi yalnız yeni əlaqələr yaratmaqdır?
Xeyr. Əlaqə yalnız başlanğıcdır. Əsas məqsəd həmin əlaqələrdən real elmi nəticələrin yaranmasıdır.
Bizim üçün əməkdaşlığın nəticəsi birgə elmi məqalə, qrant layihəsi, ortaq tədqiqat, elmi seminar, tədqiqatçı mübadiləsi və ya yeni elmi istiqamətin formalaşması ola bilər.
Xüsusilə istəyirik ki, bu prosesdə gənc tədqiqatçılar fəal iştirak etsinlər. Bu gün yaradılan beynəlxalq əlaqə sabah bir gənc tədqiqatçının ilk beynəlxalq layihəsinə, ilk xarici elmi tərəfdaşına və ya ilk birgə elmi məqaləsinə çevrilə bilər.
Bu prosesdə gənc tədqiqatçıların təşəbbüskarlığı nə qədər önəmlidir?
Çox önəmlidir. Beynəlxalq əməkdaşlıq birtərəfli proses deyil. Bir tərəfdən institut yeni əlaqələr yaradır, digər tərəfdən tədqiqatçının öz təşəbbüsü həmin əlaqənin davamlı elmi əməkdaşlığa çevrilməsində mühüm rol oynayır.
Tədqiqatçı öz elmi nəticələrini təqdim etməli, maraq dairəsində olan xarici mütəxəssisləri araşdırmalı, əməkdaşlıq üçün mövzu təklif etməli və lazım gəldikdə özü ilk müraciəti etməlidir.
Bu baxımdan “imkan gözləmək” yanaşmasından “imkan yaratmaq” yanaşmasına keçid müasir elmi fəaliyyətin vacib istiqamətlərindən biridir.
Gənc Alim və Mütəxəssislər Şurasının bu prosesdə rolu nədən ibarətdir?
Şuranın fəaliyyətini yalnız tədbirlərin təşkili ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Burada əsas məsələlərdən biri gənc tədqiqatçılar arasında elmi ünsiyyətin və əməkdaşlığın gücləndirilməsidir.
Gənc tədqiqatçıların bir-birini tanıması, elmi istiqamətlərini bilməsi, qrant və beynəlxalq proqramlar haqqında məlumat əldə etməsi və gələcəkdə birgə layihələr yaratması vacibdir.
Bu baxımdan Şura gənc tədqiqatçıların öz təşəbbüslərini irəli sürə biləcəyi, elmi ideyalarını müzakirə edə biləcəyi və yeni əməkdaşlıqlar qura biləcəyi bir elmi kommunikasiya platformasına çevrilə bilər.
Müasir tədqiqatçı üçün yalnız laboratoriyada aparılan iş kifayətdirmi?
Bu gün artıq yalnız laboratoriyada yaxşı tədqiqat aparmaq kifayət etmir. Alınan nəticəni düzgün təqdim etmək, elmi məqalə hazırlamaq, beynəlxalq tərəfdaş tapmaq, qrant layihəsi yazmaq və öz tədqiqatını beynəlxalq elmi mühitə çıxarmaq da tədqiqatçının fəaliyyətinin bir hissəsidir.
Elmi nəticənin dəyəri onun yalnız əldə edilməsində deyil, həm də elmi ictimaiyyətə çatdırılmasında, yeni əməkdaşlıqlara yol açmasında və daha geniş elmi mühitdə inkişaf etdirilməsindədir.
Gənc tədqiqatçılara əsas mesajınız nə olardı?
Ən vacib məqam ilk addımı atmaqdır. Xarici tədqiqatçıya yazmaqdan, elmi ideyanı təqdim etməkdən və yeni əməkdaşlıq təklif etməkdən çəkinmək lazım deyil.
Bu gün bunun üçün imkanlar formalaşır. Qazaxıstan, Belarus, Özbəkistan, Türkiyə və Avropa elmi dairələri ilə qurulan əlaqələr, eləcə də TÜBİTAK kimi qurumlarla əməkdaşlıq istiqamətləri gənc tədqiqatçıların da daxil ola biləcəyi yeni elmi imkanlar yaradır.
İstəyimiz budur ki, bu əlaqələr genişlənsin və birbaşa gənc tədqiqatçıların elmi fəaliyyətinə bağlansın. Onların xarici həmkarlarla tanış olması, birgə ideyalar irəli sürməsi, layihələr hazırlaması, qrant proqramlarında iştirak etməsi və beynəlxalq elmi mühitdə öz yerini formalaşdırması üçün real imkanlar yaransın.
Hər təşəbbüs dərhal nəticə verməyə bilər. Lakin hər müraciət, hər görüş və hər yeni əlaqə tədqiqatçı üçün təcrübə yaradır və gələcək imkanların əsasını qoyur.
Gənc tədqiqatçı hazır imkanın istifadəçisi deyil, gələcək elmi imkanların yaradıcısı olmalıdır.
AYNUR TURAN
Gundelik.az