Arxeoloq Alden Yepez parlaq yaşıl otlu bir sahədə gəzərək, hündür tropik otların arasından yol açmaq üçün köhnə, paslı machete (bıçaq) ilə sağa-sola zərbələr endirir. O, əlindəki GPS cihazını izləyir və tələsir: gün batmamış bu otluq ərazidən çıxmaq lazımdır. Lakin bu sürətlə hərəkət edəndə belə, cəmi 30 dəqiqəyə bu sıx bitkilərdən çıxmaq olur.
“Biz buradayıq,” — deyə nəfəsini dərərək bildirir. Biz indi ətrafı kiçik, dik təpələrlə əhatələnmiş bir ərazidəyik. Bu təpələr bir növ labirint kimi görünür. Bu formaların içinə daxil olduqda onların insan tərəfindən yaradıldığı daha aydın görünür — hündür otların arasında dərin və uzun bir yol, həmçinin geometrik düzülüşdə yerləşən səkkiz təpə var. Təpələrdən birinin içi kəsilib və onun içində müxtəlif rəng çalarlarına malik lay-lay torpaq görünür.
Yepez Ekvadorun Pontificia Universidad Católica (PUCE) universitetində qədim Amazoniya üzrə mütəxəssisdir və bu ərazi Huapula Sahəsi adlanır. Bu, Ekvadorun “Amazonun itirilmiş şəhəri” adlandırılan bölgəsində indiyə qədər tapılmış ən sıx süni təpə şəbəkələrindən biridir.
Yerli arxeoloqlar bu formaların bəzilərini 50 ildir bilirlər, lakin 3000 illik bu nəhəng urban landşaftın miqyası yalnız son illərdə yeni xəritələmə texnologiyası ilə üzə çıxıb.
Amazonun “şəhər sistemi”
1978-ci ildə yezuit keşişi Pedro Porras Upano çayı vadisində ilk torpaq platformalarını araşdırmağa başladı. O, 200 gündən çox bu ərazidə qazıntılar apararaq 15 müxtəlif sahəni tədqiq etdi.
1990-cı illərdə digər arxeoloqlar onun işini davam etdirdilər, lakin əsas dönüş 2015-ci ildə baş verdi. O zaman Ekvador Mədəni İrs İnstitutu 600 kvadrat kilometrlik ərazini LIDAR texnologiyası ilə xəritələməyə qərar verdi.
LIDAR texnologiyası təyyarədən yerə lazer şüaları göndərir. Bu şüalar bitkilərin arasından keçərək yer səthinə dəyir və geri qayıdan məlumatlarla 3D xəritələr hazırlanır.
Bu məlumatların sonrakı analizləri göstərdi ki, Porrasın ilkin kəşfləri əslində daha böyük bir sistemin yalnız kiçik hissəsidir.
Araşdırmalara görə, burada təxminən 7,500 insan tərəfindən yaradılmış struktur var. Bunlara:
5,000-dən çox torpaq platforma
təxminən 1,500 təpə
yüzlərlə meydançaya bənzər sahələr
yollar, kanallar və drenaj sistemləri daxildir
Qədim Amazon cəmiyyəti
Alimlərin fikrincə, qədim amazoniyalılar torpağı formalaşdıraraq yaşayış üçün süni təpələr yaradır, onların üzərində yaşayır və toplaşırdılar. Bu təpələr yollarla bir-birinə bağlanırdı.
Əvvəllər düşünülürdü ki, Amazonun isti və rütubətli iqlimi burada yalnız kiçik köçəri qrupların yaşamasına imkan verir. Bu fikir indi artıq köhnəlmiş hesab olunur.
Yeni LIDAR kəşfləri göstərir ki, Amazon əslində: inkişaf etmiş və təşkilatlanmış cəmiyyətlərin məskəni olub.
Şəhər deyil, fərqli bir urbanizm
Alimlər bildirirlər ki, bu strukturlar Avropa tipli şəhərlərə bənzəmir. Onlar:
aşağı sıxlıqlıdır
çoxmərkəzlidir
meşəyə uyğunlaşdırılmışdır
Yəni bu, klassik “şəhər” deyil, Amazon üçün xüsusi bir yaşayış və urbanizm formasıdır.
Mənbə:BBC
Hazırladı:Ziyalə Əhmədli
Gundelik.az
